محسن اعلا

بررسی عناصر شش گانه ی شعر در غزل صائب تبریزی

قرار می گیرد. ایشان شعر را چنین تعریف می کنند : " شعر گره خوردگی عاطفه و تخیل است که در زبان آ هنگین شکل گرفته باشد."

با توجه به این تعریف عناصر و مواد سازنده ی زیر را می توان از آن استخراج کرد: عاطفه و احساس " تخیل " زبان " موسیقی و آهنگ " شکل و ساختمان شعر و پیام و اندیشه . یاد آوری این نکته هم ضروری است که عناصر پیش گفته در یک شعر ناب "باید به یک میزان و در یک سطح متعالی کمال یابند. چنان چه در یک شعر غلبه فقط با یکی از آن ها باشد آن شعر " اندامی نا موزون و نا منا سب پیدا خواهد کرد. در این قسمت ابتدا توضیح مختصری دربا ره ی عناصر شعری می دهیم و سپس به همراه آن غزل سررشته ی آ ما ل ها را از منظر عناصر یا د شده بررسی می کنیم .

و این عنصر نقش مهم و حیاتی در همه ی هنر ها به ویژه درشعر بازی می کند.

دکتر پورنامداریان در کتاب " سفر در مه " منظور خود را از عاطفه این گونه مطرح می کنند: " منظور از عاطفه حالت اندوه و شادی و یاس و امید ... و حیرت و اعجابی است که حوادث عینی و ذهنی در ذهن شاعر ایجاد می کند و وی می کوشد که این حالت و تاثیر ناشی از این رویداد ها را آن چنان که برای خودش تجربه شده است به دیگران هم منتقل کند. "پس عاطفه صرفا حالاتی از قبیل غم و اندوه و گریه وزاری .....نیست. بلکه شامل همه ی حالات منفی و مثبت انسان ها می شود. ضمنا هم عوامل درونی و نفسانی "هم عوامل بیرونی می تواند موجب برانگیختن عواطف شاعر گردد.

بیش تر است.

صائب در غزل( سر رشته ی آ ما ل ها) هرچند در بعضی از ابیات آن مستقیما از " من " سخن می گوید این من شخصی و فردی نیست

بلکه او به عنوان نماینده ی همه ی انسان ها با تامل در مصنوعات الهی و تعمق در پدیده های عالم حضور خداوند را کاملا احساس و تاثر

خود را از مشاهدات خود اعلام می کند . او درمی یابد که ادبار و اقبال نشانه ی قهر و لطف الهی است و عفو و بخشایش خداوند همواره

شامل او می شود . صائب با عقل و استدلال در کار پروردگار می اندیشد . از این رو حیرت و سرگشتگی او را در برمی گیرد . بنا بر این

پیوسته در حال تغییر و دگر گونی است.

حیران اطوار خودم درمانده ی کار خودم هر لحظه دارم نیتی چون قرعه ی رمال ها

هنرمند در کشف روابط پنهانی اشیا دارد.به تعبیر دیگر تخیل نیرویی است که به شاعر امکان آن را می دهد که میان مفاهیم و اشیا ارتباط

برقرار کند " پل بزند و چیزی را که قبل از او دیگری درنیافته دریابد.)

خیال از یک سو نوعی " تصویرسازی " درشعر است که شاعر به کمک ابزار های شعر آن را به نمایش می گذارد. یک شاعر با استخدام واژه ها و قلم نقش آفرین خیال " تصاویر بدیع و شگفت آوری را در شعر ایجاد می کند:

کف بین پیر باد درآمد ز راه دور پیچیده شال زرد خزان را به گردنش ( نادر نادرپور)

بعضی از صورت های خیال عبارتند از: تشبیه " استعاره " کنایه " مجاز و ..... ابزارهای شاعری و عوامل نامبرده این امکان را به شاعر می دهد که تصاویر خیال انگیز و رنگارنگی را پیش روی خوانندگان شعر قرار دهد.

مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو یادم از کشته ی خویش آمد و هنگام درو (حافظ)

-دفتر حسن : تشبیه بلیغ اضافی . دراین بیت جمال و کمال خداوند به دفتری مانند شده است. _ خط و خال ها : استعاره از مظاهر طبیعت

- مغرب ادبار: اضافه ی تشبیهی ( بلیغ اضافی) - مشرق اقبال ها : اضا فه ی تشبیهی (بلیغ) . ادبارها نشانه ی قهر الهی و اقبال ها نشانه ی لطف و کرم الهی است . ازمنظری دیگر بدبختی ها فروزاننده ی آ تش قهر خدا و شادکامی ها و نیکبختی ها دارنده ی آیینه ی

لطف اوست. دراین بیت با توجه به لف و نشری که وجود دارد گویی که تشبیه در تشبیه نیز هست. سوی دیگر آن مکنیه از نوع تشخیص. ادبار و اقبال هر کدام جداگانه کسانی هستند که یکی قهر خدا را برمی افروزد و آن دیگری (اقبال) برای لطف خد ا شخص آیینه داری است. یعنی لطف الهی هم چون عروسی برابر آیینه اقبال قرار گرفته و قهرالهی افروزاننده آتش ادبار است .

پیشانی عفو + جرم ما آیینه + زشتی تمثال

مصراع اول مصراع دوم

در بیت بالا آرایه ی اسلوب معادله که خود از انواع تمثیل است " به کار رفته . این بیت در ژرف ساخت خود تشبیه دارد. مشبه و مشبه به درآن به صورت گروهی ظاهر شده است. مصراع نخست : مشبه معقول ( ذهنی و عقلی ) - مصراع دوم : مشبه به (محسوس وملموس).

-این غربال ها : استعاره ی مصرحه از ستارگان ( آسمان پر ستاره ) که کاهش عمر ما از آن هاست.

- در مصراع دوم تشبیه غیر اضافی به کار رفته است. شاعر نیت خود را به قرعه ی رما ل ها مانند می کند.

- سر رشته ی آ ما ل ها : تشبیه بلیغ اضافی .

با بررسی شعر " سر رشته ی آ مال ها " ابزارهای بیانی به کار رفته در آن به ترتیب اولویت عبارتند از : تشبیه بلیغ اضافی "

دو جا تشبیه غیر اضافی " استعاره ی مکنیه از نوع تشخیص و استعاره ی مصرحه " کنایه ونیز اسلوب معا دله (تمثیل ) که هم ازدیدگاه

بیانی و هم ا ز دیدگاه بدیعی قابل بررسی و تحلیل است.

حوزه ی تعریفی آ هنگ قرار می گیرد". بنابر این منظور از آهنگ فقط وزن عروضی شعر نیست بلکه مجموعه ی تناسب هایی است که دریک شعر می تواند مورد بررسی قرار گیرد.

( ها ). قافیه های به کار رفته در این غزل از نوع قافیه های اسمی است.

قا لب و وزن انتخابی صایب از گذشته در ادبیات فارسی وجود داشته و ازبین قالب های متعدد " غزل در ادوار مختلف بیش تر مورد توجه شعرا بوده است. وزن آن هم از قدیم در رجزخوانی ها کاربرد داشته است.

زیراز مولانا نظر تام و تمام داشته است:

ای طایران قدس را عشقت فزوده بال ها درحلقه ی سودای تو روحانیان را حال ها

بر اهل معنی شد سخن اجمال ها تفصیل ها براهل صورت شد سخن تفصیل ها اجمال ها.......

همه ی انواع موسیقی شعر " نقش عمده ای درعواطف بشری دارند. در غزل سررشته ی آما ل ها با انواع آرایه های بدیعی

ازقبیل تضاد (طباق ) " سجع " جناس " اسلوب معادله " لف و نشر " واج آرایی و مراعات النظیر موجهیم .

دکتر شفیعی کدکنی در " ادوار شعر فارسی " می نویسند: " وقتی که زبان شعر تکراری است جهان بینی او هم تکراری است . "

واژگان . ه ) پرهیز از شکستن کلمات . و) ترکیب سازی . ز) احیای واژ گان زیبای قدیمی ( باستان گرایی ) .

استاد مذکور درهمین کتاب مستطاب می فرمایند : " در بررسی زبان یک شاعر می توان این نکات زیر را مورد برسی قرار داد:

در غزل مورد بحث " ما با زبانی ویژه ی عصر صا ئب رو به رو هستیم . یعنی همان مختصاتی که عموما در شعر شاعران سبک هندی دیده می شود. این شعر زبانی استوار و مستحکم دارد. اما همه ی هنر نمایی ها و توانمندی های صایب را نشان نمی دهد. مثلا در

اشعار صایب با ترکیبات تازه ی فراوانی از نوع اضافی و وصفی و نیز واژه های ترکیبی شگفت آ وری مواجهیم : چمن آرای خیال .

می خورشید لقا . آیینه مشرب .

صا ئب در این غزل از زبانی روان و سلیس " سالم و رسا برخوردار است. هرچند به قول دکترمحمد قهرمان شاعرانی نظیر صا ئب گاه

برخی نکات دستوری را نا دیده می گیرند.و این عامل موجب نارسایی کلام می شود.

پیشانی عفو تورا پرچین نسازد جرم ما آ یینه کی بر هم خورد از زشتی تمثال ها ؟

با عقل گشتم هم سفر یک کوچه راه از بی کسی شد ریشه ریشه دامنم از خار استدلال ها

علاوه بر این اجزای جملات به طرز مناسبی کنار هم نشسته اند و به اصطلاح " بلاغت جمله " رعایت شده است. آ ن گونه که زبان رسای شعر به خوبی مفاهیم و مضامین مورد نظر شاعر را انتقال می دهد.

شکل درونی یا فرم ذهنی آن است که به طور خلاصه عبارت است از مسئله ی پیوستگی عناصر مختلف یک شعر در ترکیب عمومی آن."

(ادوارشعرفارسی- ص96).هم چنین ایشان درجای دیگر ازاین کتاب می نویسند : " بسیاری از شعرهای قدیم ازنوعی یکپارچگی و وحدت

ارگانیک برخوردارند . مثل قصاید ناصرخسرو و غزل های مولوی اما بسیاری شعرها به خصوص در دوره ی بعد از مغول ازاین وحدت

ارگانیک ویکپارچگی درونی کم تر برخوردار ند .مانند بسیاری از شعرهای سبک هندی ."

(سررشته ی آما ل ها ) مثل بسیاری از غزل ها از نظر شکل و ساخت ظا هری و بیرونی تابع وزن عروضی است وبه اصطلاح

طول مصراع ها مساوی و تعداد هجاهای آن ها برابرو یکسان است ونیز درپایان مصراع های زوج قافیه های کناری را می بینیم. به این

قالب ویژه غزل می گوییم. شاعر سبک هندی چون خود را ملزم به مضمون گرایی " تخیلات دور و دراز" باریک اندیشی و ترکیب سازی می کند. همین عامل او را از رعایت شکل درونی و فرم ذهنی شعر باز می دارد. از این رو دراین سبک ممکن است هریک از ابیات یک غزل" جداگانه و مستقلانه زیبا باشند ولی مجموعا پیکره ی واحدی را تشکیل نمی دهند و تابع شکل درونی شعر نیستند.

غزل مورد بحث ما ازنظر شکل درونی و فرم ذهنی تاحدی منسجم است وهریک از بیت های آن درتکامل هم موثرند.به عبارت دیگر محور عمودی این شعر هم در معنی ومفهوم وهم در صورخیال از انسجام و وحدت نسبتا لازمی برخوردار ند.اگر این شعر را یک بار ازبیت نخست تا بیت پایانی بخوانیم " این وحدت و یکپارچگی را مشاهده می کنیم.

در ازل پرتو حسنت ز تجلی دم زد عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد ( حافظ )

آ فریده ها و مظاهر طبیعت همه زیبا و قابل عشق ورزیدن اند. چنان که سعدی می گوید:

به جهان خرم از آنم که جهان خرم ازوست عاشقم بر همه عالم که همه عالم ازوست

و به گفته ی شیخ محمود شبستری :

جهان چون چشم و خط و خال و ابرو ست که هر چیزی به جای خویش نیکوست

صا ئب در این اندیشه است که گناهان ما سبب قهر خدا نمی شود. او می خواهد با عقل و استدلال به کنه ایزدی پی ببرد اما درمی یابد که درک حقیقت بی مدد عشق الهی ممکن نیست. ضمنا در خلال این غزل تضاد میان عقل و عشق و استدلال در مقابل عاطفه را نشان می دهد که ازنکات دیرین عرفان ماست . چنا ن که عطار می فرماید :

عشق این جا آتش است و عقل " دود عشق کامد درگریزد عقل زود

عقل در سودای عشق استاد نیست عشق کار عقل مادرزاد نیست ( منطق الطیر )

موضوع جدال عشق و عقل در سرتاسر ادبیات پهناور فارسی جاری است.

ص5

زانگه که عشق دست تطاول دراز کرد معلوم شد که عقل ندارد کفایتی ( سعدی )

عشق مستغنی ست از تدبیر عقل حیله گر شیر کی سازد عصای خود دم روباه را ( صا ئب )

درحقیقت چون و چرا های فلسفی و عقلانی نه تنها راه را برای رسیدن به حق هموار نمی کند که خارهایی می شوند که پای سالکان حق را خلیده و آن ها را از حرکت باز می دارد .

هرشب کواکب کم کنند از روزی ما پاره ای هر روز گردد تنگ تر سوراخ این غربال ها ( صا ئب )

در فرهنگ مردم عامه است که هر ستاره ای " ستاره ی روزی کسی است . و وقتی می میرد آن ستاره ی روزی هم از بین می رود.

پس روزی هر کسی از گردش ستارگان و روزگار حاصل می شود. این بینش و باور پیش از صا ئب هم مطرح بوده است . چنان که حافظ جلیل القدر می فرماید :

سپهر بر شده پرویزنی ست خون افشان که ریزه اش سر کسری و تاج پرویز است

صا ئب وقتی به کاینات و آ ثار خداوند درجهان می اندیشد لحظه به لحظه دچار دگرگونی است ازاین رو متحیر و سرگشته ی رفتار ها و کارهای خود می شود و استواری رای و نیت خود را از دست می دهد . او خود را در برابر مبدا هستی یعنی خداوند قرار می دهد طبیعتا به دلیل سرگردانی همانند قرعه ی رمال ها هر لحظه قصدی و نیتی تازه می کند. ( قرارگرفتن بی نهایت کوچک در مقابل بی نهایت بزرگ باعث چنین حالاتی می شود. )

حیران اطوار خودم در مانده ی کار خودم هر لحظه دارم نیتی چون قرعه ی رمال ها

با توجه به آن چه راجع به اند یشه ی صا ئب گفتیم " این شاعر در غزل ( سررشته ی آمال ها ) می خواهد به مخاطبان شعرش بگوید جهانی که درآن به سر می بریم درجای جای خود نشانه های روشنی از خدا وند یکتا درخود دارد . این جهان پهناور درواقع مجملی از مفصل است و صا ئب هر چه عمیق تر به پدیده های هستی می نگرد " حضور و ظهور پروردگار عالم را بیش تر احساس و ادراک می کند. البته همه ی ما می دانیم که این بینش و تفکرات عرفانی و الهی تنها به صا ئب اختصاص ندارد بلکه ازگذشته ای دور در آثار شاعران وعرفای ایرانی مشهود است .

ای دفتر حسن تورا فهرست خط و خال ها تفصیل ها پنهان شده در پرده ی اجمال ها