ازنژاد آفتاب پاک بود
ازقبیله ی ستاره های تابناک بود
گرچه درنگاه آسمانی اش
کهکشانی ازغمی عجیب داشت
حرف های او ولی
درتمام لحظه های زندگی
بوی پاک سیب داشت
خوش صداتر ازتمام چشمه های پشت کوه
مهربان تر ازنسیم بود
درشبی زلال و پرفروغ
باپرنده های نور پرکشید
رو به بیکران آبی خدا
سوی آسمان دور پرکشید
محسن اعلا-نور
می چکد ترانه های سبز چکه چکه ازدهانتان
٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬
باصدای گرم و نرمتان فصل سبز پوش میرسد
چشمه چشمه شعرزندگی ازشما به گوش میرسد
٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫
درسکوت سبز هردرخت می پرید وبال می زنید
باکمال میل بوسه بر میوه های کال می زنید
٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫
ای پرنده های جنگلی غبطه میخورم به حالتان
سبز سبز تاهمیشه باد نغمه هایتان خیالتان
محسن اعلا-نور
نمی ارزدجهان دون به کاهی تمام عمر شرینکام باشید.
٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫٫
بیاباجام باده همنوا باش قناعت پیشه مانند هماباش
چراهمصحبت دنیای پستی؟ ازین دیو هزاران سر جدابا ش.
٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬
شرابی غم شکن را درسبو کن رفیقی همنفس راآرزو کن
سپس در رابه روی غیر بربند به یاد دوست بادل گفتگو کن.
**********************
جهان زیباتر از طاووس باشد پس ازشادی پراز افسوس باشد
مگو درگوش او اسرار خود را که شیطان را جهان جاسوس باشد.
از: محسن اعلا- نور
ماهم به عشق پاک خدامبتلاشدیم ازهرچه غیرعشق خداماجداشدیم
دربحرپرتلاطم ومواج زندگی کشتی عشق پاک توراناخداشدیم
دورازدیارآدمیان بیگانه زیستیم تاباکلام پاک توماآشنا شدیم
بربادرفت ثروت مادرقمارعشق درکوچه سارمهرومحبت گداشدیم
ازسفره ی گشوده ی دنیای رنگ رنگ قانع به استخوان کمی چون هماشدیم.
از:محسن اعلا-نور
کوچیدکبوترانه تافصل خزان من ماندم ولحظه های بی صبرو قرار
محسن اعلا ازنور
به نام خداوند عشق آفرین
کارنمای محسن اعلا
این جانب محسن اعلا در هفدهم اسفندماه سال 1344درشهر نور بدنیا آمدم. تحصیلات مقدماتی را درهمین شهر به پایان بردم. آن گاه به دانشگاه راه یافتم .بعد ازطی این دوره" راهی خدمت نظام وظیفه شدم و این دوسال را کردستان
گذراندم . مدتی خود را مشغول کارهای آزاد کردم تا این که از طریق آزمونی که وزارت آموزش و پرورش برگزار کرد" به این سازمان راه پیدا کردم. سال های آغازین دبیری خودرا در استان بوشهر ( منطقه شبانکاره ) به سر بردم.
سپس از آن جا به کجور مازندران منتقل شدم و چند سالی در این روستا به کار دبیری اشتغا ل داشتم تا این که از سال 80-79 تا کنون رسما در دبیرستان های نور سرگرم تدریس هستم.
فعالیت فرهنگی: بنده از سال 68-67 کارفرهنگی خود را آغاز کردم .البته به طور دست و پا شکسته و جسته و گریخته مطالبی می نوشتم . آن سال ها نوشته های من بیشتر شعرهایی در زمینه ی کودکان و نوجوانان بود.
گهگاه سروده های من در مجلاتی مانند کیهان بچه ها " نهال انقلاب " سوره ی نوجوانان " سروش نوجوان " رشد نوجوان و مجلاتی ازاین دست به چاپ می رسید. البته در این میان کارهایی مربوط به بزرگسالان را به مجله ی جوانان و اطلاعات هفتگی می سپردم. خوشبختانه از طرف نهاد ها و سازمان های فرهنگی به هدایا " جوایز و تقدیرنامه هایی هم نائل آمدم . ضمنا این افتخار را هم داشتم که با نویسندگان وشاعران مطرح این مرز و بوم ازقبیل جواد محقق" مصطفی رحماندوست " فریبا کلهر و افسانه ی شعبان نژاد مکاتبات مستمری داشته باشم. ازاین ها گذشته
با برنامه ی رادیویی " درپهند شت اندیشه و هنر " نیزهمکاری داشتم.
بعضی از سروده های بنده در کتا ب هایی به نام 1- تنفس صبح ( انتشارات تربیت ) 2 - گاهنامه ی شعر ( انتشارات رشد ) 3- رد پای بهار (مرکز بررسی رشد ) 4- ( رشد ) منتشر گردید.آن ایام با انتشارات روزنامه نگاران جوان نیز همکاری می کردم. درمجله ی سلام بچه ها تعداد زیادی از اشعارم به چاپ می رسید. تا این که مجله ی یادشده مصاحبه ای هم با بنده ترنیب داده بود. ضمنا درمجله ی سروش نوجوان هم تعدادی از سروده ها و مقاله ها ی من چاپ شد. که همه ی این ها در آرشیو مجلات موجود است. علاوه بر این ها" با هفته نامه ی محلی طلای سبز هم دوسه سالی همکاری می کردم. این علاقه مندی ها مرا برآن داشت که با مجله ی وزین رشد ادب فارسی نیز همکاری کنم که مقالاتی از بنده در این مجله منتشر گردید. برخی ازاین مقالات عبارتنداز: الف) نگاهی به آرایه ی مراعات نظیر ب) تمثیل در سبک هندی ج) کند و کاوی در تلمیح د) توکایی در قفس. ضمنا در بهارسا ل 92 ( شماره 105) مقاله ی دیگری از بنده به نام ( نگاه صائب به صدف و گوهر ) به چاپ خواهد رسید. کسانی که مایل به مطالعه ی مقالات پیش گفته هستند " می توانند به پورتال علوم انسانی ( مقاله محسن اعلا ) مراجعه کنند. درخاتمه ذکراین نکته نیزشاید ضروری باشد که بنده هم اینک علاوه برتحقیق و پژوهش با سایت شعرنو( محسن اعلا) هم همکاری دارم . دوبیتی بنده هم در آن جا درج است. Farbam1344@yahoo.com
باسپاس فراوان – ارادتمند محسن اعلا
دبیر ادبیات فارسی دبیرستان های نور
19/10/91
تمام لحظه های عمرت ای دوست ! چو خواب صبحدم دلچسب باشد
محسن اعلا از نور
ص 1
شعر کودک و نوجوان
بررسی اسامی دفترهای شعر شاعران کودک و نوجوان
از:
محسن اعلا "دبیر ادبیات فارسی دبیرستان های نور مازندرانچکیده
:تلاش ما در این نوشته بر آن است که با ارائه ی نمونه هایی به بررسی و تحلیل نام ها و اسامی مجموعه های اشعارشاعران کودک و نوجوان بپردازیم وتاثیر نام مناسب برمخاطبان شعر وگرایش آنان را نسبت به اثر ادبی بنمایانیم.کلیدواژه ها :شعرکودک و نوجوان" نام مناسب مجموعه های شعر " ابزارهای بیانی و بدیعی " تصرف در واحد سنجش.
مقدمه
:بدون شک ادبیات کودک ونوجوان یکی از شاخه های مهم و ضروری ادبیات بزرگسالان به شمار می آید. اگربه این شاخه ی ادبی به نحو شایسته ای توجه نشده "نفوذ خودکامانه و خودبینانه ی ادبیات بزرگسالانه است.که هرگونه فرصت بروز را ازآن گرفته بود. البته خوش بختانه دردوسه دهه ی اخیرکوشش هایی از سوی متولیان این نوع ادبی صورت گرفته که زمینه ی خودنمایی و استقلال آن را به تدریج فراهم خواهدآورد.چنان چه ادبیات ویژه ی این گروه سنی پربار و غنی باشد" علاوه بر ایجاد رغبت در آن ها "بسترمناسبی درکودکان و نوجوانان فراهم می کند تا آنان با نگاهی ژرف و عمیق تر به سراغ ادبیات پربارما رفته دستاورد های ارزشمندی عاید آن ها گردد.
متن مقاله: اگر به اسامی بعضی از داستان ها " اشعار و نوشته ها دقت کنیم " چون در ساختمان آن ها یکی از ابزارهای هنری و ادبی به کار رفته توجه مارا به خود جلب می کنند. مثلا " مفلس کیمیا فروش " از دکتر شفیعی کدکنی . این عنوان " زیبایی خود را مدیون آرایه ای است که به آن متناقض نما می گوییم.با اندکی تامل دراین ترکیب زیبا در می یابیم که به دو ویژگی و صفت بارز شاعر سدده ی ششم هجری " انوری اشاره می کند . انوری ازیک سو چون با شعر کمر به خدمت سلاطین عصر خود بسته مفلس است. وازسوی دیگر چون درشعر " توانایی و استعداد شگرفی از خود نشان می دهد کیمیا فروش (فروشنده ی شعر به درباریان ) است.
با این توضیح کاملا روشن است که نام مناسب برای اثر بسیار مهم و ضروری است.زیرا منظور نویسنده یا شاعر را می تواند به خوبی برساند ضمنا خواننده نیز با دیدن عنوان اثر تاحدی ازمحتوا و فضای آن آگاهی یابد وبه مطالعه ی آن تمایل بیش تری نشان دهد.
کتاب زبان فارسی (2) دوره ی متوسطه راه هایی جهت انتخاب نام مناسب برای کتاب ها و نوشته ها پیش نهاد می کند که ما در این جا به برخی از آن ها اشاره می کنیم و سپس به عناوین دفترهای شعر شاعران کودک و نوجوان می پردازیم :
1-استفاده از آیات قرآنی : نون والقلم ( جلال آل احمد) " تنفس صبح ( قیصر امین پور ) .
2- برگرفته از شعر شاعران : بحر در کوزه ( عبدالحسین زرین کوب ) " چون سبوی تشنه ( محمد جعفر یاحقی ) .
3- برگرفته از ضرب المثل ها " ترکیبات پارادوکسی ( متناقض نما و تضاد ) : ازماست که بر ماست ( جمال زاده ) " خفتگان بیدار ( محمد سعید بهمن پور ) " آزادی مجسمه ( اسلامی ندوشن ) .
در این جا بی مناسبت نیست که نگاهی به اسامی و نام های مجموعه های شعر شاعران کودک و نوجوان بیندازیم که صاحبان آثار با کمک آ رایه های بیانی و بدیعی نام های زیبنده و نغزی بر مجموعه اشعارشان نهاده اند.
آواز های روشن
( سراینده : محمود پور وهاب ) : این شاعر با استفاده از آرایه ی حس آمیزی عنوانی شاعرانه و زیبا به کتابش داده است.می دانیم که چنان چه دو یا چند حس را درهم آمیزند " این آرایه تجلی می یابد . نظیر : ( چهره ی نمکین ) که آن را از رهگذر حس بینایی و چشایی ادراک می کنیم. پوروهاب دو حس شنوایی ( آ واز ) و بینایی ( روشن ) را در هم آمیخته و از راه ایجاد حس آمیزی ترکیب " آوازهای روشن " را برای عنوان کتاب خود برگزیده است.
آ وازهای روشن من " افسوس // در کوره راه سبز بر جا می ماند .
نمونه های دیگر از حس آ میزی که نام مجموعه اشعار قرار گرفته اند:
صدای سبز (حسین احمدی ) : شنوایی + بینایی
چکه ای آ واز " تکه ای مهتاب ( ناصر کشاورز ) : چکیدن که مربوط به مایعات است به آ واز که شنیدنی است نسبت داده شده .
آواز های ارغوانی ( تقی متقی ) : شنیدنی + دیدنی
سایه های خیس ( ملیحه مهرپرور ) : دیدنی + لامسه
شیشه ی آ واز
( سراینده : افسانه ی شعبان نژاد ): این شاعر به یاری تشبیه نامی جذاب و دل پذیر برای دفتر اشعارش برگزید. می دانیم که تشبیه نوعی همانندسازی میان دوچیز یا ادعای همانندی بین آن هاست . تشبیه از یک سو به دو صورت و ساخت اضافی ( باغ دل ) و غیراضافی ( دلم کبوتری تیز پرواز است.) ظاهر می شود.در ترکیب اضافی ِ ( شیشه ی آ واز ) شاعر آواز را در عالم خیال شاعرانه اش بهشیشه مانند می کند و صفت مشترک میان آن دو را نازکی و شکنندگی می داند.
به دست سرد سرما باردیگر // شکسته شیشه ی آوازهایش .
از جمله کتاب هایی که نام آ ن ها به صورت اضافه ی تشبیهی ( ترکیب اضافی) آمده : ( شهر خوب آفتاب ) از جعفر ابراهیمی و ( سکه ی گرد خورشید ) از محمد علیمحمدی است که به ترتیب آفتاب به شهر خوب و خورشید به سکه مانند شده است.
نمونه هایی دیگر از اسامی مجموعه اشعار که با تشبیه زیب و زیور یافته اند:
ص2
باغ ستاره ها ( محمود کیانوش) // پشت کوچه های ابر ( عرفان نظر آهاری ) // قالی رنگین کمان (جعفر ابراهیمی ) // چتری از گلبر گ ها ( افسانه شعبان نژاد )// باغ مهربانی ها ( مصطفی رحمان دوست ) // چراغ شکوفه ها ( اسدالله شعبانی ) // باغ سبز شعرها ( جعفر ابراهیمی) //مثل چشمه مثل رود ( قیصر امین پور ).
بربا ل رنگین کمان
( سراینده : بیوک ملکی ): بنیاد این اسم براستعاره است. اساس استعاره را ازیک سو تشبیه تشکیل می دهد. استعاره " جان بخشیدن به اشیا و چیزهای بی جان است. اگر حالات و رفتارهای انسان را به پدیده های اطراف و اکناف خود نسبت دهیم " از استعاره استفاده کرده ایم.به عبارت دیگر " انتساب یکی از ویژگی های موجود زنده به غیر آن استعاره نامیده می شود.ملکی در عالم خیال خود رنگین کمان را به شکل پرنده ای تصور می کند که با ل هایش را در اوج آسمان از دو سوباز می کند. دراین استعاره یکی از طرفین تشبیه ( مشبه به = پرنده ) محذوف است و یکی از نشانه های آن ( با ل ) همراه دیگرتشبیه ( مشبه ) می آید.
نشانه ی مشبه به (بال) + مشبه ( رنگین کمان ) = استعاره// - مشبه به محذوف = پرنده.
کتاب دیگری که نام آن بر پایه ی استعاره است " خنده ی آیینه " ( ملیحه ی مهر پرور) نام دارد. این شاعر خندیدن را که یکی از خصوصیات بارز انسان ها ست به آ یینه نسبت می دهد.
نمونه هایی دیگر ازاسامی کتاب ها که بنیادی استعاری دارند: لبخند شبنم ها ( جعفر ابراهیمی ) // با اجازه ی بهار ( آتوسا صالحی ) // سوار بال نسیم ( محمد علی دهقانی ) // آه ِ پونه (ناصر کشاورز ) // چتر گل ( مهری ماهوتی ) // ساز شاخه ها ( اسدالله شعبانی ) // شکوفه های شعر ( جعفر ابراهیمی ) // صدای ساز باران ( محمود پوروهاب ) // پچ پچ ِ پروانه ها ( مرتضی دهقان ) // برگونه های ماه ( ضیا ء الدین شفیعی ) // جشن جوانه ها ( اسدلله شعبانی ).
استعاره ای که در سطر های پیشین از آن گفته شد از نوع استعاره ی مکنیه و نیز تشخیص (
personification) است. علاوه بر اینشاعران کودک و نوجوان گاهی با کمک استعاره ی مصرحه و نیز استعاره ی تبعیه نام درخور وشایسته ای بردفتر اشعار خود می نهند .
مثلا : صد دانه یاقوت ( مصطفی رحمان دوست ) . یاقوت استعاره ی مصرحه از دانه های سرخ اناراست.// تنها انار خندید ( محمد کاظم مزینانی) دراین جا " خندید " استعاره ی تبعیه از شکاف ِ پوسته ی انار است که پس از رسیدن ترک برمی دارد.
احوال پرسی چتر ها
( سروده ی داوود لطف الله ) : سراینده ی این مجموعه به یاری آرایه ی مجاز نام مناسب و دقیقی بر آن گذاشته است. مجاز در ادبیات " واژه ای است که در غیر معنی واقعی و حقیقی خود به کار می رود.در جمله ای که این آرایه وجود دارد " نشانه ایما را ازدریافت معنی حقیقی واژه باز می دارد. مثلا : منظور از ( شهر ) در جمله ی ( شهر در خواب است.) مردم شهر است نه خود ِ شهر.
سهرا ب سپهری در بخشی از شعرش چنین می آورد: ( میوه ها آواز می خوانند ) همه ی ما می دانیم که میوه ها در عالم واقعیت آ واز نمی خوانند . ما به کمک فعل ِ " می خوانند " که یک نشانه است به معنی مجازی ( میوه ها ) پی می بریم. منظور سپهری در جمله ی اخیر
( میوه فرو ش ) است که با صدای بلند مردم را به خریدن میوه فرا می خواند. میوه ها مجاز به علاقه ی مجاورت است.
با این توضیح در می یابیم که مقصود لطف الله از (چتر ها ) در ( احوال پرسی چترها ) مجازا همان عابرانی هستند که در یک روز
بارانی با چتر از کنار هم می گذرند وبه یک دیگر سلام می گویند و احوال پرسی می کنند.در واقع مجاورت و نزدیکی آدم ها ( چتر ها )
زمینه ی ایجا د این آ رایه گردیده است.
توی کوچه " در خیابان " توی پارک چتر ها احوال پرسی می کنند
(لطف الله)نمونه ای دیگر از مجاز : پر از پرنده ام ( پروانه ی پارسا ) : پرنده مجازا پرواز یا رهایی و آ زادی .
یک کا سه شبنم
( افسانه شعبا ن نژاد ) _ یک سبد بوی بهار ( افشین علا ) : پیش از هرگونه توضیح درباره ی عناوین این دو مجموعه " شرح و بسط درباره ی واحد های شمارش ( وابسته های عددی " ممیز ) را ضروری می دانم . واحد های شمارش همان گونه که از نامش پیداست " برای شمارش تعداد یک چیز یا اندازه و وزن آن به کار می رود.و برای آن " اسمی می آید که وابسته ی عدد است که آن عدد واحد آن اسم (چیز ) رابرای ما مشخص و معین می کند. مثلا: یک دستگاه تلویزیون . دوکیلو سیب .دراین دو ترکیب " واحد و میزان سیب و تلویزیون با ( دستگاه و کیلو ) مشخص شده است. بنابر این " این نوع ترکیبات و واحدهای شمارش مربوط به هر کدام برایهمه ی فارسی زبانان شناخته شده اند.
عدد + وابسته ی عدد + اسم = دو تخته پتو
شاعران برای آن که شعرشان برجستگی هنری پیدا کند و زبان سروده ی آن ها به جوهره ی شعر نزدیک شود " در واحد های شمارش و سنجش تغییراتی می دهند که می توان آن را " تصرف در واحد سنجش "
determiner)) خواند.این نکته در سبک شناسی شعربسیار حا ئز اهمیت است. زیرا که این عمل عدول از نرم و هنجار زبان معمول و متعارف است و باعث تشخص زبانی شعر می شود.ص3
این گونه تصرف هرچند در ادوار متعدد شعر فارسی به چشم می خورد کاربرد آن در سبک هندی به ویژه در شعر امثال صائب و بیدل
بسامد بالایی دارد و از مختصات شعر آنان محسوب می شود. فی المثل : یک بیابان لاله // یک دیر ایمان // یک دهن خنده// یک مژه خواب//
یک گلستان داغ // یک شهر فتنه .
در هر زبان " قوانین و قواعدی وجود دارد که دسته ای از آن ها برای شاعر دست و پا گیر است . بنا بر این شاعر تا حد امکان تعدادی از قید و بند های زبان را کنار می گذارد ویا تغییراتی در آن ها ایجاد می کند تا از این رهگذر حرف های شاعرانه اش را راحت تر
و آن طور که شعر به او فرمان می دهد " بزند .طبیعتا در این راه شاعر علیه هنجارهای زبان می تازد.به قول دکترشمیسا " شاعران کسانی هستند که معمولاعلیه حکومت زبان طغیان می کنند ونوعا با جبرآن سرناسازگاری دارند. طغیان آنان گاه حریم را می شکند وراه های خاص
خروج علیه حاکمیت زبان را به این و آن می آموزد".( کتاب ماه
– ص7 ) شاعرچنان انقلابی در ساختار زبانی و نحوی شعر برپا می کند که ذهن های موروثی وعادت زده را در هم می شکند سرانجام دست به عادت شکنی وآشنایی زدایی می زند این عامل علاوه برجلب توجهخواننده و تشخص زبانی " موجبات التذاذ هنری را در مخاطب نوطلب فراهم می کند.
پرواضح است که شکستن ِ به جا و به موقع هنجارهای زبان موجب حیثیت و شخصیت زبان می شود و نتبجتا مفاهیم ذهنی و تصاویر شعری را تاثیر گذارتر و ملموس تر می سازد. تصرف در واحد سنجش و شمارش اگر مبتکرانه و خلاقانه باشد" قابلیت ولیاقت شعر فزونی
می یابدو افراد صاحب ذوق آن را بیش تر می پسندند.
دو پرستو آواز // دو کبوتر پرواز
عدد + وابسته ی عددی ( واحد شمارش ) + اسم
دو + پرستو + آواز // دو + کبوتر + پرواز
با این توضیح " به دو نام ( یک کاسه شبنم ) و ( یک سبد بوی بهار ) می پردازیم : در زبان روزمره جای شگفتی نیست اگر کسی ترکیباتی از قبیل یک کاسه آش ویا یک کاسه پرتقال را به زبان بیاورد. چون این نوع ساخت ها دربین مردم مرسوم و شناخته شده است. ضمنا از بس مورد استفاده ی آن ها بوده " شکل قالبی و کلیشه به خود گرفته است. علاوه بر این " پذیرش آن ها آسان است. حال آ ن که در ترکیبات ( یک کاسه شبنم ) و( یک سبد بوی بهار ) تصرفاتی صورت گرفته که خالی از اغراق و هنرنمایی نیست . ازاین رو
جلب توجه می کنند.
شعبان نژاد در عالم خیال خود " ( شبنم ) را جایگزین ( آش) و علا ( بوی بهار ) را جانشین (پرتقال ) کرده تا میزان و مقدار شبنم و بوی بهار برای مخاطبان شعر قابل حس و سنجش باشد. این گونه شگرد های هنری و ادبی طبیعتا می تواند احساس خوشایندی درمخاطب به وجود آ ورد واو لذت بیش تری از این تصویر های شاعرانه ببرد:
یک سبد خنده به دستش بدهم هرکجا می رود آ ن را ببرد ( شعبان نژاد )
***************
یک کاسه شبنم جمع کردم با غ گلم را آ ب دادم ( شعبان نژاد )
نمونه های دیگری از این گونه تصرفات در واحد سنجش ( وابسته ی عددی )که البته از نوع معتدل ترند : یک آسمان گنجشک ( محمد حسین محمدی) // یک عالم پروانه ( افشین علا ) .
تلخ و شیرین (ناصر کشاورز): سراینده ی این مجموعه شعر هم با کمک آرایه ی تضاد نامی جالب و متناسب با دنیای مخاطب بردفترشعرخود نهاده است. کنارهم قرار دادن دو مزه ی تلخ و شیرین که کاملا برای کودکان و نوجوانان محسوس است " پیش روی آن ها
جهانی از تضاد ها را ترسیم می کند و به آنان می آموزد که در این دنیا همه چیز با ضد خود آن شناخته می شود.
دراین جا باید افزود که اگر این انتخاب مناسب نام برای مجموعه های اشعار با
وزن و آهنگ درآمیخته باشد " زیبایی و تاثیر آن دوچندان می شود. نمونه هایی از نام های دفترهای شعر که وزن و آهنگ دارند: پشت کوچه های ابر - خواب ناز غنچه ها - مثل چشمه مثل رود - با اجازه ی بهار- شهر خوب آفتاب ( همه بروزن فاعلات فاعلن ) // یک سبد بوی بهار- قالی رنگین کمان ( بروزن فاعلاتن فاعلن )//باغ مهربانی ها ( فاعلات مفعولن )// برگونه های ماه ( مفعول فاعلن )//تنها انار خندید ( مستفعلن فعولن )// گل لبخند و سلام ( فعلاتن فعلن )// شیشه ی آواز- سایه های خیس ( فاعلاتن فاع ) .درخاتمه
نتیجه می گیریم که انتخاب نام مناسب وآهنگین می تواند: 1- تاثیرگذار باشد. 2- در خواننده ایجاد رغبت و تمایل برای مطالعه ی شعر کند.3- عنوان شایسته می تواند تا حد ی بیانگر محتوا و فضای اثر باشد. 4- انتخاب نام دقیق تحسین خواننده را نسبت به شاعر یا نویسنده بر می انگیزاند. 5- برگزیدن اسم شاعرانه و ادبی برای اثر سبب التذاذ هنری می شود.
ص4
منابع ومآ خذ :
22 -شعبان نژاد . افسانه . چتری از گلبرگ ها . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1372
23 -----------------. شیشه ی آ واز . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان .1374
24------------------. یک کاسه شبنم . تهران . مدرسه . 1370
25- شفیعی . ضیا ء الدین . برگونه های ماه . حوزه ی هنری . 1376
26- شفیعی کدکنی . محمد رضا . شا عرآینه ها . تهران . آگاه .چاپ اول . 1366
27- شمیسا . سیروس . باب استثنا درسعدی . کتاب ماه . سال اول . شماره ی هشتم . 30/3/1377
28- صالحی . آ توسا . با اجازه ی بهار . تهران . نقطه . 1375
29 – علا . افشین . نسیم دختر باد . تهران . قدیانی ( بنفشه ) . 1377
30 – ------------. یک عالم پروانه . تهران . رویش . 1373
31---------------. یک سبد بوی بهار . تهران . افق .1374
32- علی محمدی . محمد . سکه ی گرد خورشید . تهران . برگ . 1369
33- قهرمان . محمد . برگزیده ی اشعار صائب و ...... تهران . سمت . چاپ دوم . 1381
34- کشاورز. نا صر .چکه ای آ واز چکه ای مهتاب . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1373
35-----------------. تلخ و شیرین . مشهد . به نشر ( انتشارات آ ستان قدس رضوی ). 1385
36- ---------------. آه ِ پونه . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1376
37 – کیا نوش . محمود . باغ ستاره ها . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1370
38- لطف الله . داوود . احوال پرسی چترها . تهران . زلال . 1375
39- ما هوتی . مهری . چترگل . تهران . حوزه ی هنری . 1375
40- ----------------. خواب ناز غنچه ها . تهران . حوزه ی هنری . 1373
41 – متقی . تقی . آ واز ها ارغوانی . تهران . سروش . 1379
42- مزینانی . محمد کا ظم . تنها انار خندید . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1374
43 – محمدی . محمد حسین . یک آ سمان گنجشک . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1382
44 – ملا محمدی . مجید . آ واز باران .تهران . قو . 1378
45- ملکی . بیوک . بر با ل رنگین کمان . تهران . سروش . 1370
46- مهرپرور . ملیحه . خنده ی آ یینه . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1373
47- ----------------. سایه های خیس . تهران . سروش . 1380
48- نظرآهاری . عرفان . پشت کوچه های ابر . تهران . نیستان . 1376
( سررشته ی آ ما ل ها ) ص1
بررسی عناصر شش گانه ی شعر در غزل صائب تبریزی
از:
محسن اعلا : دبیر زبان و ادبیات فارسی دبیرستان های نور مازندرانچکیده:کوشش این مقا له بر این است که غزل "سر رشته ی آمال ها " ی صائب تبریزی را از دیدگاه مواد سازنده ی شعر بررسی کند وعناصر شش گانه ی آن را به تفکیک بنمایاند تا اولا از این رهگذر پرده از رازهای نهان آن بردارد و ثانیا الگو و نمونه ای برای تحلیل و بررسی اشعار شاعران دیگر باشد.
کلیدواژه ها: عنصراحساس و عاطفه " تخیل " موسیقی و آهنگ " زبان شعر " شکل و ساختمان شعر " پیام و اندیشه ی شعر.
مقدمه: از میان تعاریفی که شعرشناسان و ادب دانان معاصر از شعر کرده اند " تعریف دکتر شفیعی کدکنی بیش تر مورد توجه
قرار می گیرد. ایشان شعر را چنین تعریف می کنند : " شعر گره خوردگی عاطفه و تخیل است که در زبان آ هنگین شکل گرفته باشد."
با توجه به این تعریف عناصر و مواد سازنده ی زیر را می توان از آن استخراج کرد: عاطفه و احساس " تخیل " زبان " موسیقی و آهنگ " شکل و ساختمان شعر و پیام و اندیشه . یاد آوری این نکته هم ضروری است که عناصر پیش گفته در یک شعر ناب "باید به یک میزان و در یک سطح متعالی کمال یابند. چنان چه در یک شعر غلبه فقط با یکی از آن ها باشد آن شعر " اندامی نا موزون و نا منا سب پیدا خواهد کرد. در این قسمت ابتدا توضیح مختصری دربا ره ی عناصر شعری می دهیم و سپس به همراه آن غزل سررشته ی آ ما ل ها را از منظر عناصر یا د شده بررسی می کنیم .
عنصر عاطفه و احساس : اهل شعر و ادب معتقدند که عاطفه و احساس بهترین عنصر دریک شعرخوب به شمار می رود
و این عنصر نقش مهم و حیاتی در همه ی هنر ها به ویژه درشعر بازی می کند.
دکتر پورنامداریان در کتاب " سفر در مه " منظور خود را از عاطفه این گونه مطرح می کنند: " منظور از عاطفه حالت اندوه و شادی و یاس و امید ... و حیرت و اعجابی است که حوادث عینی و ذهنی در ذهن شاعر ایجاد می کند و وی می کوشد که این حالت و تاثیر ناشی از این رویداد ها را آن چنان که برای خودش تجربه شده است به دیگران هم منتقل کند. "پس عاطفه صرفا حالاتی از قبیل غم و اندوه و گریه وزاری .....نیست. بلکه شامل همه ی حالات منفی و مثبت انسان ها می شود. ضمنا هم عوامل درونی و نفسانی "هم عوامل بیرونی می تواند موجب برانگیختن عواطف شاعر گردد.
دکتر شفیعی کدکنی ( ادوار شعر فارسی – ص 87) درباره ی عنصر عاطفه می نویسند: " نوع عواطف هر کسی سایه ای از من اوست . بر این اساس من ها به سه گروه الف) من های فردی و شخصی ب) من های اجتماعی ج) من های بشری و انسانی تقسیم می شوند. لذا شعر با عا طفه آمیخته است و هرچه ازعواطف و احساس عمیق تر و بیش تری برخودار باشد" تاثیر آن در ذهن مخاطب
بیش تر است.
صائب در غزل( سر رشته ی آ ما ل ها) هرچند در بعضی از ابیات آن مستقیما از " من " سخن می گوید این من شخصی و فردی نیست
بلکه او به عنوان نماینده ی همه ی انسان ها با تامل در مصنوعات الهی و تعمق در پدیده های عالم حضور خداوند را کاملا احساس و تاثر
خود را از مشاهدات خود اعلام می کند . او درمی یابد که ادبار و اقبال نشانه ی قهر و لطف الهی است و عفو و بخشایش خداوند همواره
شامل او می شود . صائب با عقل و استدلال در کار پروردگار می اندیشد . از این رو حیرت و سرگشتگی او را در برمی گیرد . بنا بر این
پیوسته در حال تغییر و دگر گونی است.
حیران اطوار خودم درمانده ی کار خودم هر لحظه دارم نیتی چون قرعه ی رمال ها
عنصرتخیل ( صورخیال شعر):
استاد شفیعی کدکنی در این باره می نویسند: ( تخیل عبارت است از کوششی که ذهنهنرمند در کشف روابط پنهانی اشیا دارد.به تعبیر دیگر تخیل نیرویی است که به شاعر امکان آن را می دهد که میان مفاهیم و اشیا ارتباط
برقرار کند " پل بزند و چیزی را که قبل از او دیگری درنیافته دریابد.)
خیال از یک سو نوعی " تصویرسازی " درشعر است که شاعر به کمک ابزار های شعر آن را به نمایش می گذارد. یک شاعر با استخدام واژه ها و قلم نقش آفرین خیال " تصاویر بدیع و شگفت آوری را در شعر ایجاد می کند:
کف بین پیر باد درآمد ز راه دور پیچیده شال زرد خزان را به گردنش ( نادر نادرپور)
بعضی از صورت های خیال عبارتند از: تشبیه " استعاره " کنایه " مجاز و ..... ابزارهای شاعری و عوامل نامبرده این امکان را به شاعر می دهد که تصاویر خیال انگیز و رنگارنگی را پیش روی خوانندگان شعر قرار دهد.
مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو یادم از کشته ی خویش آمد و هنگام درو (حافظ)
صائب یکی از شاعران بزرگی است که عنصر خیال نقش تعیین کننده ای درشعرش دارد.
اینک جلوه های صور خیال درغزل صائب :1- ای دفتر حسن تو را فهرست خط و خال ها تفصیل ها پنهان شده در پرده ی اجمال ها
-دفتر حسن : تشبیه بلیغ اضافی . دراین بیت جمال و کمال خداوند به دفتری مانند شده است. _ خط و خال ها : استعاره از مظاهر طبیعت
بنا بر این پدیده های عالم فهرست این دفترند. – پرده ی اجمال : اضا فه ی تشبیهی ( تشیبه بلیغ ) . چون خلاصه ها مفصل مطالب را در خود پنهان می کنند " به پرده تشبیه شده اند . شاعر در این بیت به این نکته اشاره می کند که مصنوع " نشانه ای برای رسیدن به صانع (خدا) است.
2- آتش فروز قهر تو آیینه دار لطف تو هم مغرب ادبار ها هم مشرق اقبال ها
ص2
- مغرب ادبار: اضافه ی تشبیهی ( بلیغ اضافی) - مشرق اقبال ها : اضا فه ی تشبیهی (بلیغ) . ادبارها نشانه ی قهر الهی و اقبال ها نشانه ی لطف و کرم الهی است . ازمنظری دیگر بدبختی ها فروزاننده ی آ تش قهر خدا و شادکامی ها و نیکبختی ها دارنده ی آیینه ی
لطف اوست. دراین بیت با توجه به لف و نشری که وجود دارد گویی که تشبیه در تشبیه نیز هست. سوی دیگر آن مکنیه از نوع تشخیص. ادبار و اقبال هر کدام جداگانه کسانی هستند که یکی قهر خدا را برمی افروزد و آن دیگری (اقبال) برای لطف خد ا شخص آیینه داری است. یعنی لطف الهی هم چون عروسی برابر آیینه اقبال قرار گرفته و قهرالهی افروزاننده آتش ادبار است .
3- پیشانی عفو تو را پرچین نسازد جرم ما آ یینه کی بر هم خورد از زشتی تمثال ها ؟
پیشانی عفو + جرم ما آیینه + زشتی تمثال
............................... .................................. = اسلوب معا دله ( تمثیل )
مصراع اول مصراع دوم
در بیت بالا آرایه ی اسلوب معادله که خود از انواع تمثیل است " به کار رفته . این بیت در ژرف ساخت خود تشبیه دارد. مشبه و مشبه به درآن به صورت گروهی ظاهر شده است. مصراع نخست : مشبه معقول ( ذهنی و عقلی ) - مصراع دوم : مشبه به (محسوس وملموس).
4- سهل است اگر بال و پری نقصان این پروانه شد کان شمع سا مان می دهد از شعله زرین بال ها
پروانه : استعاره مصرحه (نماد ) ا ز عاشق . – شمع : استعاره از محبوب و معشوق. – تشبیه شعله به بال های زرین . این بیت ارتباط تنگاتنگ عاشق و معشوق را نشان می دهد. – سامان دادن : کنایه از نظم و ترتیب .
5- باعقل گشتم هم سفر یک کوچه راه از بی کسی شد ریشه ریشه دامنم از خار استدلال ها
در این بیت : عقل جان بخشی شده ( تشخیص ). – هم سفر شدن کنایه ازهمراه شدن . - ریش ریش شدن دامن کنایه از آزرده شدن. .ناراحتی . پاره پاره شدن.- خار استدلال : تشبیه بلیغ اضافی ( تشبیه استدلال به خار ).
6- هر شب کواکب کم کنند از روزی ما پاره ای هر روز گردد تنگ تر سوراخ این غربال ها
-این غربال ها : استعاره ی مصرحه از ستارگان ( آسمان پر ستاره ) که کاهش عمر ما از آن هاست.
7- حیران اطوار خودم درمانده ی کا ر خودم هر لحظه دارم نیتی چون قرعه ی رما ل ها
- در مصراع دوم تشبیه غیر اضافی به کار رفته است. شاعر نیت خود را به قرعه ی رما ل ها مانند می کند.
8- هر چند صا ئب می روم سامان نومید ی کنم زلفش به دستم می دهد سر رشته ی آ مال ها
- سامان نومیدی کردن : کنایه از نظم و ترتیب دادن به نا امیدی یا نا امید نشدن. – به دست دادن : کنایه از در اختیار قرار گرفتن .
- سر رشته ی آ ما ل ها : تشبیه بلیغ اضافی .
با بررسی شعر " سر رشته ی آ مال ها " ابزارهای بیانی به کار رفته در آن به ترتیب اولویت عبارتند از : تشبیه بلیغ اضافی "
دو جا تشبیه غیر اضافی " استعاره ی مکنیه از نوع تشخیص و استعاره ی مصرحه " کنایه ونیز اسلوب معا دله (تمثیل ) که هم ازدیدگاه
بیانی و هم ا ز دیدگاه بدیعی قابل بررسی و تحلیل است.
عنصر موسیقی و آ هنگ :
موسیقی در شعر فقط شامل وزن عروضی نیست بلکه شکل های گسترده ای دارد. استاد شفیعی کدکنی در باره ی آهنگ و موسیقی شعر می نویسند: " هرگونه تناسبی خواه صوتی ( صامت و مصوت ) خواه معنوی می تواند درحوزه ی تعریفی آ هنگ قرار می گیرد". بنابر این منظور از آهنگ فقط وزن عروضی شعر نیست بلکه مجموعه ی تناسب هایی است که دریک شعر می تواند مورد بررسی قرار گیرد.
منظو رازموسیقی شعر عبارتند از:
1- موسیقی بیرونی شعر : وزن عروضی 2- موسیقی کناری : قافیه و ردیف و آن چه در حکم آن هاست ازقبیل تکرار ها .
3- موسیقی داخلی : مجموعه ی هم آهنگی هایی که از طریق وحدت یا تضاد صامت ها و مصوت ها ی کلمات یکشعر پدید می آید و انواع جناس ها یکی از جلوه های آن است.
4- موسیقی معنوی : همه ی ارتباطات پنهانی عناصر یک مصراع از رهگذر انواع تضاد ها و طباق ها و تقابل ها پدید می آید و هم چنین تکرار مایه ی اصلی- تم - شعر به صورت ها- واریا سیون های گوناگون .تجلی موسیقی در شعر سررشته ی آ مال ها : این سروده در قالب غزل است. وزن آن : مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن
بحرآن : رجز مثمن سالم . واژه های قافیه : خال ها- اجمال ها – اقبال ها و.... حروف اصلی قافیه : ( ال ) طبق قاعده ی 2. حروف فرعی:
( ها ). قافیه های به کار رفته در این غزل از نوع قافیه های اسمی است.
ص3
قا لب و وزن انتخابی صایب از گذشته در ادبیات فارسی وجود داشته و ازبین قالب های متعدد " غزل در ادوار مختلف بیش تر مورد توجه شعرا بوده است. وزن آن هم از قدیم در رجزخوانی ها کاربرد داشته است.
با توجه به این که صائب در اشعارش بارها ارادت خود را به حضرت مولوی نشان می دهد " باید در این جا افزود که او قطعا به غزل
زیراز مولانا نظر تام و تمام داشته است:
ای طایران قدس را عشقت فزوده بال ها درحلقه ی سودای تو روحانیان را حال ها
عشق امر کل " ما رقعه ای " او قلزم و ما جرعه ای او صد دلیل آورده و ما کرده استدلال ها
بر اهل معنی شد سخن اجمال ها تفصیل ها براهل صورت شد سخن تفصیل ها اجمال ها.......
همه ی انواع موسیقی شعر " نقش عمده ای درعواطف بشری دارند. در غزل سررشته ی آما ل ها با انواع آرایه های بدیعی
ازقبیل تضاد (طباق ) " سجع " جناس " اسلوب معادله " لف و نشر " واج آرایی و مراعات النظیر موجهیم .
1
- دربیت اول میان : دفتر و فهرست و خط: مراعات النظیر و بین تفصیل و اجمال : تضاد 2- دربیت دوم میان : قهر و لطف : سجع متوازن. مضافا این که بین آن ها تضاد هم وجود دارد.- میان مغرب و مشرق ونیزمیان ادبار و اقبال : تضاد است. ضمنا نباید لف و نشر مرتب میان ( قهر و لطف و ادبار و اقبال ) را ازنظر دور داشت. 3-دربیت سوم: اسلوب معادله است . علاوه بر این میان آیینه و تمثال هممراعات النظیر می بینیم.
4-دربیت چهارم: بین بال " پر "پروانه " شمع و شعله : مراعات النظیر .5-دربیت پنجم : تناسب یا مراعات النظیر6
- د ربیت ششم : واج آرایی در واج " ک " و تضاد میان شب و روز . میان روزی و روز :جناس ناقص افزایشی .در این بیت نیز اسلوب معادله را مشاهده می کنیم.7-بین اطوار و کار : قافیه ی میانی یا سجع مطرف وجود دارد.8-میان ( زلف و سر ) تناسب و ضمنا صا ئب در مقام تخلص " خطاب النفس است.عنصر زبان درشعر :
شاعر به یاری این عنصر می تواند عواطف " تخیلات و تفکرات خود را شکل دهد . بنابر این زبان نقش مهمی درشعر ایفا می کند. اگر زبان شعری سست و نا استوار باشد خسارات و لطمات فراوانی به ساختمان شعر و زیر بنای آن وارد می کند.دکتر شفیعی کدکنی در " ادوار شعر فارسی " می نویسند: " وقتی که زبان شعر تکراری است جهان بینی او هم تکراری است . "
ویژگی های زبان شعر :
الف) سلامت زبان از نظر قواعد دستور زبان . ب) طراوت و تازگی زبان ج) ایجاز . د ) گستردگی دامنه یواژگان . ه ) پرهیز از شکستن کلمات . و) ترکیب سازی . ز) احیای واژ گان زیبای قدیمی ( باستان گرایی ) .
استاد مذکور درهمین کتاب مستطاب می فرمایند : " در بررسی زبان یک شاعر می توان این نکات زیر را مورد برسی قرار داد:
الف) واژگان ( دایره ی لغات =
vocabulary ) ب) ترکیبات ج) نحو .در غزل مورد بحث " ما با زبانی ویژه ی عصر صا ئب رو به رو هستیم . یعنی همان مختصاتی که عموما در شعر شاعران سبک هندی دیده می شود. این شعر زبانی استوار و مستحکم دارد. اما همه ی هنر نمایی ها و توانمندی های صایب را نشان نمی دهد. مثلا در
اشعار صایب با ترکیبات تازه ی فراوانی از نوع اضافی و وصفی و نیز واژه های ترکیبی شگفت آ وری مواجهیم : چمن آرای خیال .
می خورشید لقا . آیینه مشرب .
ویژگی زبانی غزل سررشته ی آ مال ها
:
- یک کوچه راه : به اندازه ی راه یک کوچه . نظیر این ترکیب به دلیل کاربرد فراوان آ ن ها درسبک هندی ( اصفهانی ) از ویژگی های این سبک محسوب می شود: یک دیر ایمان- یک شهر فتنه
– یک غنچه دل – یک سرمه دان شراب – یک دهن خنده – یک گلستان داغ -یک کعبه بت – یک بیابان آ هو.ص4
صا ئب در این غزل از زبانی روان و سلیس " سالم و رسا برخوردار است. هرچند به قول دکترمحمد قهرمان شاعرانی نظیر صا ئب گاه
برخی نکات دستوری را نا دیده می گیرند.و این عامل موجب نارسایی کلام می شود.
پیشانی عفو تورا پرچین نسازد جرم ما آ یینه کی بر هم خورد از زشتی تمثال ها ؟
با عقل گشتم هم سفر یک کوچه راه از بی کسی شد ریشه ریشه دامنم از خار استدلال ها
علاوه بر این اجزای جملات به طرز مناسبی کنار هم نشسته اند و به اصطلاح " بلاغت جمله " رعایت شده است. آ ن گونه که زبان رسای شعر به خوبی مفاهیم و مضامین مورد نظر شاعر را انتقال می دهد.
عنصر شکل و ساختمان شعر :
یکی از عناصر سازنده ی شعر که در پیوند با هر اثر مورد بررسی قرار می گیرد " شکل آ ن اثر است. دکتر شفیعی کدکنی در ادوار شعر فارسی می نویسند : ( هر شعر دو شکل یا قالب ( صورت ) دارد.1- یکی شکل ظاهری که عبارت است از طرز ترکیب مصراع ها و ابیات با یک دیگر به اعتبار قافیه " ردیف و گاه وزن ) که همان قوالب متعدد شعراز قبیل قصیده " غزل " مثنوی و .. است. 2- شکل یا صورت دیگر شعر" یک مفهوم عمیق تر هم می تواند داشته باشد وآن مسئله یشکل درونی یا فرم ذهنی آن است که به طور خلاصه عبارت است از مسئله ی پیوستگی عناصر مختلف یک شعر در ترکیب عمومی آن."
(ادوارشعرفارسی- ص96).هم چنین ایشان درجای دیگر ازاین کتاب می نویسند : " بسیاری از شعرهای قدیم ازنوعی یکپارچگی و وحدت
ارگانیک برخوردارند . مثل قصاید ناصرخسرو و غزل های مولوی اما بسیاری شعرها به خصوص در دوره ی بعد از مغول ازاین وحدت
ارگانیک ویکپارچگی درونی کم تر برخوردار ند .مانند بسیاری از شعرهای سبک هندی ."
(سررشته ی آما ل ها ) مثل بسیاری از غزل ها از نظر شکل و ساخت ظا هری و بیرونی تابع وزن عروضی است وبه اصطلاح
طول مصراع ها مساوی و تعداد هجاهای آن ها برابرو یکسان است ونیز درپایان مصراع های زوج قافیه های کناری را می بینیم. به این
قالب ویژه غزل می گوییم. شاعر سبک هندی چون خود را ملزم به مضمون گرایی " تخیلات دور و دراز" باریک اندیشی و ترکیب سازی می کند. همین عامل او را از رعایت شکل درونی و فرم ذهنی شعر باز می دارد. از این رو دراین سبک ممکن است هریک از ابیات یک غزل" جداگانه و مستقلانه زیبا باشند ولی مجموعا پیکره ی واحدی را تشکیل نمی دهند و تابع شکل درونی شعر نیستند.
غزل مورد بحث ما ازنظر شکل درونی و فرم ذهنی تاحدی منسجم است وهریک از بیت های آن درتکامل هم موثرند.به عبارت دیگر محور عمودی این شعر هم در معنی ومفهوم وهم در صورخیال از انسجام و وحدت نسبتا لازمی برخوردار ند.اگر این شعر را یک بار ازبیت نخست تا بیت پایانی بخوانیم " این وحدت و یکپارچگی را مشاهده می کنیم.
عنصرپیام و اندیشه در شعر:
شعر علاوه بر عناصر یادشده باید حامل اندیشه و پیامی هم باشد. شعر بدون این عنصر " نارسا ست. به هرحال شاعر هد فمند در قبال خوانندگان شعرش وظایف و رسالتی بر عهده دارد.صائب بانگاه به مظاهر طیبعت نشانه های جمال الهی را می بیند.درمی یابد که شوربختی ها و نیک بختی ها نشانه هایی از قهر و لطف پروردگار دارد. عفو و بخشایش خداوند همواره شامل انسان می شود. برای درک پروردگار عالم نباید همیشه به دنبال استدلال بود و باعقل تاجرپیشه همراه شد بلکه می توان از راه عشق به خدا رسید .صائب که به تامل و تدقیق در جهان هستی می نشیند به رازهای حیرت آور و نامکشوف پی می برد و سرگشته وحیران می شود. ابیات اولیه ی غزل صا ئب تحمیدیه است. و باقی بیت ها به تدریج رنگ و بوی عارفانه می گیرد و زیبایی خداوند را می ستاید. بیت نخست تداعی کننده ی : ( ان الله جمیل و یحب الجمال ) است. ازحسن الهی " عشق پدیدار می شود و سراسرجهان را به آتش می کشد.در ازل پرتو حسنت ز تجلی دم زد عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد ( حافظ )
آ فریده ها و مظاهر طبیعت همه زیبا و قابل عشق ورزیدن اند. چنان که سعدی می گوید:
به جهان خرم از آنم که جهان خرم ازوست عاشقم بر همه عالم که همه عالم ازوست
و به گفته ی شیخ محمود شبستری :
جهان چون چشم و خط و خال و ابرو ست که هر چیزی به جای خویش نیکوست
صا ئب در این اندیشه است که گناهان ما سبب قهر خدا نمی شود. او می خواهد با عقل و استدلال به کنه ایزدی پی ببرد اما درمی یابد که درک حقیقت بی مدد عشق الهی ممکن نیست. ضمنا در خلال این غزل تضاد میان عقل و عشق و استدلال در مقابل عاطفه را نشان می دهد که ازنکات دیرین عرفان ماست . چنا ن که عطار می فرماید :
عشق این جا آتش است و عقل " دود عشق کامد درگریزد عقل زود
عقل در سودای عشق استاد نیست عشق کار عقل مادرزاد نیست ( منطق الطیر )
موضوع جدال عشق و عقل در سرتاسر ادبیات پهناور فارسی جاری است.
پای استدلالیان چوبین بود پای چوبین سخت بی تمکین بود ( مولوی )
ص5
زانگه که عشق دست تطاول دراز کرد معلوم شد که عقل ندارد کفایتی ( سعدی )
عشق مستغنی ست از تدبیر عقل حیله گر شیر کی سازد عصای خود دم روباه را ( صا ئب )
درحقیقت چون و چرا های فلسفی و عقلانی نه تنها راه را برای رسیدن به حق هموار نمی کند که خارهایی می شوند که پای سالکان حق را خلیده و آن ها را از حرکت باز می دارد .
هرشب کواکب کم کنند از روزی ما پاره ای هر روز گردد تنگ تر سوراخ این غربال ها ( صا ئب )
در فرهنگ مردم عامه است که هر ستاره ای " ستاره ی روزی کسی است . و وقتی می میرد آن ستاره ی روزی هم از بین می رود.
پس روزی هر کسی از گردش ستارگان و روزگار حاصل می شود. این بینش و باور پیش از صا ئب هم مطرح بوده است . چنان که حافظ جلیل القدر می فرماید :
سپهر بر شده پرویزنی ست خون افشان که ریزه اش سر کسری و تاج پرویز است
صا ئب وقتی به کاینات و آ ثار خداوند درجهان می اندیشد لحظه به لحظه دچار دگرگونی است ازاین رو متحیر و سرگشته ی رفتار ها و کارهای خود می شود و استواری رای و نیت خود را از دست می دهد . او خود را در برابر مبدا هستی یعنی خداوند قرار می دهد طبیعتا به دلیل سرگردانی همانند قرعه ی رمال ها هر لحظه قصدی و نیتی تازه می کند. ( قرارگرفتن بی نهایت کوچک در مقابل بی نهایت بزرگ باعث چنین حالاتی می شود. )
حیران اطوار خودم در مانده ی کار خودم هر لحظه دارم نیتی چون قرعه ی رمال ها
با توجه به آن چه راجع به اند یشه ی صا ئب گفتیم " این شاعر در غزل ( سررشته ی آمال ها ) می خواهد به مخاطبان شعرش بگوید جهانی که درآن به سر می بریم درجای جای خود نشانه های روشنی از خدا وند یکتا درخود دارد . این جهان پهناور درواقع مجملی از مفصل است و صا ئب هر چه عمیق تر به پدیده های هستی می نگرد " حضور و ظهور پروردگار عالم را بیش تر احساس و ادراک می کند. البته همه ی ما می دانیم که این بینش و تفکرات عرفانی و الهی تنها به صا ئب اختصاص ندارد بلکه ازگذشته ای دور در آثار شاعران وعرفای ایرانی مشهود است .
ای دفتر حسن تورا فهرست خط و خال ها تفصیل ها پنهان شده در پرده ی اجمال ها
منا بع و مآ خذ :
1- اشرف زاده – رضا – بهارزنده دلان – تهران –جامی- چاپ اول 1384
2- پورنامداریان – تقی – سفردر مه (تاملی درشعر شاملو ) – تهران – نگاه – ویراست جدید – سال چاپ 1381
3- حسن پور چافی – علی – بررسی و تحلیل سبک شخصی مولانا درغزل –تهران – سمت – چاپ دوم 1386
4- سنگری – محمدرضا و.... - ادبیات فارسی (2) پیش دانشگاهی-تهران– اداره ی کل چاپ و توزیع کتاب های درسی – چاپ سوم 1367
5- روزبه – محمد رضا – سیرتحول درغزل فارسی (ازمشروطه تا انقلاب اسلامی ) – تهران – روزنه – چاپ اول 1379
6- شفیعی کدکنی –محمد رضا- ادبیات فارسی ( ازعصرجامی تا روزگارما ) –مترجم :اصیل- حجت الله– تهران- نشرنی –چاپ اول 1378
7- شفیعی کدکنی- محمدرضا-ادوارشعرفارسی – تهران- سخن – چاپ اول 1380
8- شفیعی کدکنی- محمد رضا – صورخیال شعرفارسی – تهران – آگاه – چاپ یازدهم 1386
9- شفیعی کدکنی – محمد رضا – گزیده ی غزلیات شمس – تهران – شرکت سهامی کتاب های جیبی – چاپ هفتم 1367
10- شمیسا – سیروس – سبک شناسی شعر – تهران – فردوس – چاپ اول 1374
11- غلام – محمد – هنرو ادب فارسی – تهران – انتشارات مدرسه (4/594) – سال چاپ 1380
12- کاظمی – محمدکاظم - روزنه ( 1 ) و ( 2 )– مشهد– معاونت پرورشی اداره ی کل آموزش و پرورش خراسان – چاپ اول 72-1370
13- کریمی – امیر بانو – دویست و یک غزل صایب – تهران - زوار – چاپ دوم 1369
14- محمدی – محمد حسین – آوازهای سرمه ای – تهران – میترا – چاپ اول 1382
به نام خدا ص1
صور گوناگون خیال در شعر شاعران کودک و نوجوان
از: محسن اعلا – دبیرزبان و ادبیات فارسی. نورمازندران.
چکیده:خیال یکی ازعناصر مهم و حیاتی شعر کودک و نوجوان به شمار می رود.این عنصر ارزشمند عامل شکل گیری شعر است. شاعر با کمک ابزارهای بیانی به تخیلات خود تجسم می بخشد.
این مقاله برآن است که به بررسی صورخیال شعر کودک ونوجوان بپردازد تا ازاین راه توجه خوانندگان گران مایه را به این مقوله ی ادبی جلب کند.ونقش عنصرخیال را در شعر این گروه های سنی بنمایاند.
چهره ات / مثل عکس کهنه ای شکسته است/ دست های تو مرا به باغ نور می برد.(پشت یک لبخند. ملکی)
کلیدواژه ها :شعرکودک و نوجوان –صورگوناگون خیال- تصویرسازی – تشبیه (همانندپنداری)- استعاره- کنایه- مجاز.
مقدمه:ادبیات کودک و نوجوان درمقایسه با ادبیات بزرگسالان سن و سالی ندارد.شاید بتوان گفت که این شاخه ی ادبی از اوایل دهه ی بیست در ایران آغاز شد. البته این سخن به معنای آن نیست که پیش از این کودکان و نوجوانان ایرانی از ادبیات پربار ما بی بهره بوده اند. بلکه این شاخه پیش از این شکل منسجم " ویژه ومشخصی نداشته است. خوش بختانه دردوسه دهه ی اخیر شاعران مطرحی ظهورکرده اند که منحصرا به ادبیات کودک و نوجوان می پردازند.
ناگهان/ می کند زخاطرم عبور/ یاد آن پرنده ای که سال های جنگ / با دو بال زخمی از زمین / به سوی آسمان پرید. (خواب خوب. محقق )
متن مقاله :چون موضوع بحث و سخن ما در این بخش تعریف شعر ونمایش شکل های گوناگون خیال در قلمرو ادبیات کودکان و نوجوانان است "بنا براین هیچ تفاوتی با تعریفی که از شعر در محدوده ی ادبیات بزرگسالان می کنند" نخواهد داشت جز آن که میزان به کار گیری عناصر شعری دراین دو قلمرو متفاوت است.
پس دراین قسمت با تعریفی که دکتر شفیعی کدکنی ازشعر کرده" موادسازنده ی شعر را برمی شماریم و سپس به عنصر تخیل می پردازیم . شعر" گره خوردگی عاطفه و تخیل است که در زبان آهنگین شکل گرفته باشد "( ادوارشعر
فارسی .کدکنی. ص86).
بااین تعریف مواد سازنده ی شعر عبارتند از : عاطفه و احساس. تخیل. زبان . موسیقی و آهنگ. شکل و ساختمان شعر.
اسدالله شعبانی در باره ی عناصرنامبرده می نویسند: " بدیهی است که کاربرد عناصرشعرنه در انباشتگی که در چگونگی ترکیب آن ها با هم است که قوت و ضعف شعر را تعیین می کند. درشعر کودکان (ونوجوانان ) حتی استفاده ی نادرست از برخی از این عناصر تناسب آن را با نیاز های مخاطبان خود " از بین برده و در نتیجه به شعر لطمه می زند و اصولا کاربرد هریک از این عناصر در شعر کودک (و نوجوان )به گونه ای متفاوت باشعر بزرگسالان است. " (قلمرو ادبیات کودکان 7-پیرامون شعرکودک ص96).
صبح با آواز گرم آفتاب سایه ها سرمی رسندازکوچه ها
سایه های سربه زیروسربه راه سایه های ساده و بی ادعا(پشت یک لبخند/ ملکی )
*********************************
سلام غنچه های باغ آسمان که مثل یا س های نوشکفته اید
برای هم ز چارفصل زندگی چه قصه ها که تا سپیده گفته اید (پیشواز روشنی / نیک طلب )
عنصرخیال : استاد شفیعی کدکنی دراین باره می نویسند:" تخیل عبارت است ازکوششی که ذهن هنرمند در کشف روابط پنهانی اشیا دارد.به تعبیر دیگر تخیل نیرویی است که به شاعر امکان آن را می دهد که میا ن مفاهیم واشیا ارتباط برقرارکند.پل بزند و چیزی را که قبل از او دیگری درنیافته دریابد".(ادوارشعرفارسی.ص89.کدکنی ).
به این پاره از شعر امین پور توجه کنید:
دامن دریای بی ساحل بیکران و موج در موج است
موج هم چون با ل مرغابی گاه پایین گاه در اوج است (مثل چشمه مثل رود / ص14).
شاعربا کمک نیروی تخیل میان موج وبا ل مرغابی از نظر بالا و پایین رفتن هردومشابهتی دیده وهمین وجه شبه عامل برقراری ارتباط میان موج و بال مرغابی شده است .درحقیقت عنصرخیا ل "امکان و زمینه ی این پیوند ونیز کشف رابطه ی این دو چیز ظاهرا بی ارتباط را برای شاعر فراهم کرده است. ویا در این بخش از شعر ملکی :
کاشکی دل تمام خاکیان / مثل چشمه ها پر از ستاره ی زلال بود .( پشت یک لبخند /ص27 / ملکی ).
ستاره ی زلال ظاهرا استعاره از درخشش آب شفاف چشمه ها ست. شاعر از طریق عنصر خیا ل پلی میان ستاره و آب زلال چشمه ها زده است . خیا ل عاملی شده که پیوند ستاره و آب زلال را برای شاعر مقدور ساخته است.
ص2
دکتر شفیعی کدکنی درباب تخیل و حدود ارزیابی انواع آن و نیز نقد و بررسی خیال در شعر یک شاعر می نویسند که باید به نکات زیر توجه داشت : " 1- آ یا تخیل شاعر قوی است یا ضعیف . 2- آ یا برای اولین بار میان دو چیز ارتباط برقرار می کند یا این که ازراه هایی که دیگران رفته اند می رود ؟ ( خیال های تلفیقی ). 3- عناصر تخیل او از کجای زندگی است " از طبیعت است یا از زندگی شهری " از زندگی طبقه ی اشرافی است یا زندگی طبقه ی محروم ...."( ادوار شعرفارسی ص90-کدکنی ). سلام بید سبز است سلام رود آبی است
سلام گرم خورشید بلند و آفتابی است ( اگر کسی بخندد / شاهین رهنما )
خیا ل نوعی تصویرسازی درشعر است که شاعر به یاری ابزارها ی شعر آن را به نمایش می گذارد. او با استفاده از واژه ها" تصاویر گوناگون خیال خود را برصفحات شعر ترسیم می کند.
لبخند تورا که گرم و شیرین بود درچهره ی آفتاب می دیدم (بوی کال یاس / ابراهیمی)
گروهی عنصرخیال را مهم ترین عامل شکل گیری شعر می دانند و راز زیبایی رادرتخیل و تصاویرشعر می بینند. گویا این عنصر از آغاز خلقت همزاد انسان است. قدرت تخیل در برخی به تدریج براثر عومل بیرونی و درونی رشدمی یابد و دربرخی رفته رفته عوامل متعددی آن را در نطفه خفه می کند.
خیال پردازی در کودک و نوجوان گویی قوی تر از بزرگسالان است. اما چون دایره ی لغات ذهنی آنان درمقایسه با بزرگ ترها محدودتر است " نمی توانند به طور دقیق و عمیق آن را در قا لب کلمات به تصویر بکشند.اصولا منشا و سرچشمه ی هر هنری به خصوص شعر عنصرخیال است و همین عامل شعر را از غیرشعر (نظم و نثر) متمایز می کند. د ستی گل خورشید را چید ازباغ این دنیای زیبا
گل های پاک روشنایی رفت از میان باغ د نیا ( شهرخوب آفتاب- ابراهیمی )
تخیل عنصر مشترک میان همه ی هنرهاست.اما درهر هنری ابزارهای ویژه ای برای نمایش خیال وجود دارد. با
مقایسه ی میان شاعر و نقاش درمی یابیم که شاعر با ابزار واژه ها وقابلیت آن ها " تخیلات خود را مجسم و مصور می کند .حال آن که نقاش تخیلات خود را با خطوط و رنگ ها به تصویر می کشد.
سنگ " پیشانی به خاک ابر" سربر آسمان
مثل گنبد خم شده قامت رنگین کمان (امین پور – خدایا تو خوبی )
ابزارهای نمایش خیال درشعر بزرگسالان وگروه سنی کودک و نوجوان تا حد زیادی یکسان است.اما میزان به کارگیری تخیل و حدود و ثغور آن درشعر این گروه ها متفاوت است. کسی که شاعر کودکان و نوجوانان است باید حد و مرز میان خیال این گروه سنی و بزرگسال را بداند و برای او کاملا مشخص باشد. قطعا تصاویر خیال موجود در شعر گروه کودک ونو جوان باید با فضای ذهنی و فکری و جهان خیال این گروه سنی تناسب و همخوانی داشته باشد. درغیراین صورت کودک و نوجوان باشعرارتباط برقرارنخواهد کرد.
همان گونه که پیش از این گفتیم عنصر خیال در شعر شکل ها و صورت ها ی گوناگونی دارد که عمده ترین آن ها عبارتند از : تشبیه – استعاره – کنایه و مجاز. ابزارها و عومل نامبرده این امکان را به شاعر می دهد که تصاویر خیال انگیز ورنگارنگی را پیش چشم خوانندگان ومخاطبان شعرقراردهد. فی المثل :
مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو یادم از کشته ی خویش آمد و هنگام درو ( حافظ )
*************************
صبح از دامان باغ آفتاب خوشه های نور بر می داشتیم (پیشواز روشنی- نیک طلب )
تخیل که اساس تصویرسازی های شاعرانه است " معمولا برمبنای چهار شیوه و روش (تشبیه.استعاره .کنایه ومجاز)
ساخته می شود. دراین میان تشبیه و استعاره از پرکاربردترین صورت های خیال در شعر شاعران کودک و نوجوان به شمار می روند.ما برآنیم که به این چهار شیوه درشعراین گروه ازشاعران نگاهی بیندازیم.
... تنورسرد سینه های بچه ها / گرم می شد از حضور او (بازبا باران – ملکی )
تشبیه (همانند پنداری ): نخستین مرحله ای که عنصر تخیل در زبان دخل و تصرف می کند " تشبیه است. ادیبان برای تشبیه انواع متعددی قائل اند که ما با تعدادی ازآن ها در شعر کودک ونوجوان رو به رو هستیم.
به گفته دکتر پورنامداریان " تشبیه هسته ی اصلی و مرکزی اغلب خیال های شاعرانه است" (سفردر مه – ص214).
آ هوی نگاهش / در پیرهن دشت نظر کرد/ طاووس خیالش / در قطره ای از اشک سفر کرد (شعبانی-پروانه وگل سر). ****************
ص3
خنده هاتان لطف باران شمال لهجه هاتان طعم خرمای جنوب
چشم تان سرچشمه ی شعری زلال دست تان مجموعه ای از کار خوب ( خاطرات مه گرفته / علا )
*******************
باز خورشید مثل تنوری / گرم کرد آسمان و زمین را ( خواب خوب / جواد محقق )
تشبیه یکی از شیوه هایی است که کلام را ازحد عادی و معمولی به سمت زبان هنری و ادبی سوق می دهد.این گونه ی بیانی همانند پنداری میان دو پدیده و یا ادعای همانند ی بین آن دواست . البته به شرطی که میان طرفین اصلی آن
(مشبه و مشبه به ) مشابهت ها و مشترکاتی قائل شویم.
امروزه تشبیه را به دو دسته ی فشره و گسترده تقسیم می کنند. تشبیه در اصل کامل الارکان است که گاه برخی از ارکان و پایه های آن در شعر حذ ف می شود .
سیاهی چون گراز است کثیف و زشت و بد بو (همیشه کسی هست / پوروهاب )
*****************
گل خورشید کجاست ؟ / آه انگار فراموش شده ( آسمان ابری نیست. ابراهیمی )
*****************
چشم های کوچکش " مثل دکمه ی لباس خواهرم / برق می زند. (خواب خوب . محقق )
ازسوی دیگرتشبیه را با توجه به نوع ساخت هریک به بلیغ اضافی و غیر اضافی دسته بندی می کنند که هر دونوع آن در سروده های شاعران کودک و نوجوانان معمول و متداول است.
موج ها مثل قوها سپیدند رقص شان مثل پرواز زیباست
ماهیان بر متکای جلبک خواب ها شان پر از بوی دریا ست(ملامحمدی .معصومه – دریا به رنگ مهتاب)
می دانیم که تشبیه بلیغ اضافی آن است که مشبه و مشبه به به صورت ترکیب اضافی در شعر آشکار شود.مانند: باغ دل-پرستوی خیال- دشت نگاه – بذرستاره – آهوی نگاه – کشتزار آسمان .
دستی دگر بذر ستاره برکشتزار آسمان ریخت (ابراهیمی – شهر خوب آفتاب )
اما تشبیه بلیغ غیر اضافی در قالب جمله ای اسنادی آشکار می شود.مثلا درشعر زیر که خیال خام به سیب کال مانند شده ورکن های تشبیه کاملا برای مخاطبان شعر قابل لمس است.
علی برادرمن / همیشه در خیال است/ خیال های خامی /که مثل سیب کال است. (رجب زاده- دوچرخه ها گرانند )
نمونه های تشبیه بلیغ اضافی :
تشیبه خنده به سیب ازلحاظ سرخی لب و سیب :
سیب سرخ خنده ای رسیده بود/درمیان دست های او ( جشن گنجشک ها/ شعبان نژاد )
**********************
تشبیه برف به مخمل ازنظر لطافت و نرمی:
مخمل لطیف برف سرد/ عاقبت سپید می کند سرش ( گل بادام / پروین دولت آبادی )
*********************
تشبیه نگاه یاس آلود و غمناک به دشت ساکت و خاموش :
اوکه رفت / جاده تاریک و پراز غم بود / دشت خاموش نگاهم " خیس شبنم بود.( شیشه ی آواز- شعبان نژاد)
نمونه هایی دیگرتشبیه :
تشبیه گنجشک (مشبه حسی ) به یک لحظه (مشبه به ذهنی ) :
مثل پرواز یک لحظه "گنجشک / پر زد از شاخه "نرم و سبک بال ( پشت یک لبخند – ملکی )
*********************
تشبیه مرحوم سلمان هراتی به رود به لحا ظ جوشش و سرود و ضمنا تشبیه او به بوریای مسجد از نظر صفا و بی ریایی: پرزجوشش و سرود بود/ مثل رودبود/ پاک و بی ریا/مثل بوریای مسجدی (مثل چشمه مثل رود /امین پور)
********************
مداد نگاهم چرا شکسته" نوکش تیز نیست (تلخ و شیرین / کشاورز )
**************************
ص4
تشبیه مضمر میان خواهر و پرنده : مادرم خواباند نرم / خواهرم را روی تخت / یا که نه در خواب رفت / یک پرنده بردرخت . ( تنها انار خندید / مزینانی )
*********************
تشبیه برف به پنبه های پراکنده و پریشان :
می آید از آسمان برف / چون پنبه های پریشان ( خواب خوب / محقق )
********************
تشبیه بچه ها به آفتاب و ساقه های نازک برنج :
بچه ها ! شما که مثل آفتاب / با نشاط و مهربان و روشنید
مثل ساقه های نازک برنج/ رقص می کنید و موج می زنید ( یک سبد بوی بهار – علا )
استعاره : اساس استعاره را از یک سو تشبیه تشکیل می دهد.دکتر پورنامداریان در این باره می نویسند: "باحذف وجه شبه و ادات تشبیه از تشبیه تفارق ودوگانگی میان مشبه ومشبه به کم ترمی شود و به صورت ظاهرآن دو عین یکدیگر می شوند. دراین حال تشبیه به مرز استعاره و مجاز نزدیک می شود" ( سفر در مه – ص 240 )
شباهت داشت با خورشید هشتم / جواد نازنین و مهربان بود ( اسم تو یعنی بهار – هنرجو )
استعاره را در مرحله ی اول بر اساس نوع ساخت دو نوع مصرحه و مکنیه می دانند که هر کدام تقسیم بندی هایی دارد. گیسوی قشنگ سبزه آن روز / با دست نسیم شانه می شد ( پونه ها و پروانه ها – شعبان نژاد )
استعاره ی مکنیه و تشخیص :کاربرد این استعاره درشعر کودک و نوجوان فراوان است.استعاره ی مکنیه ازیک طرف جان بخشیدن به اشیا و پدیده های بی جان است.اگر رفتارها و حالات انسان را به پدیده های اطراف مان نسبت دهیم
" از استعاره کمک گرفته ایم. دراین استعاره سه رکن تشبیه محذوف است و یک طرف آن باقی می ماند که به استعاره تبد یل می شود.ضمنا یکی از نشانه های آن "همراه طرف د یگر تشیبه (مشبه ) می آید. مضافا این که مشبه به حذ ف می شود.
نشانه ی مشبه به + مشبه = استعاره
دیدم او را که در آن گوشه ی باغ دست در گردن گل ها انداخت (شیشه ی آواز – شعبان نژاد )
******************
به پایش بره ای را سر بریدند گلوی نازک گل را دریدند ( مثل چشمه مثل رود – امین پور )
******************
دنیای همیشه ساکت ما را با بال صدا پرنده باران کن ( آواز توکا – شعبانی )
*****************
می بینم تان ستاره ای هستید برشانه ی این غروب می خندید ( ازهوای صبح – ملکی )
استعاره ی مصرحه : اگر مشبه حذف شود و مشبه به ذکرگردد" استعاره ی مصرحه به وجود می آید. معمولا اسم یا گروه اسمی استعاره ی مصرحه می شوند که آن را استعاره ی اصلی (استعاره ی اسمی ) می نامند. اگر صفت و فعل استعاره قرار بگیرد " استعاره ی تبعیه اند.
کبوتر استعاره مصرحه از برف :
قطارابر است / بیا به سوی شهرما / بیا غم دل مرا / بگیر ناپدید کن / تمام شهر را پر از/ کبوتر سپید کن ( قایق کاغذی/کشاورز ) .
قصه ها استعاره مصرحه از آب چشمه ها :
باز می جوشد آرام آرام قصه هایی زلال از دل کوه (پشت یک لبخند /ملکی )
پرتقا ل زرد استعاره مصرحه از خورشید:
با آسمانی صاف و بی لکه یک پرتقال زرد هم در آن ( آواز پوپک – ابراهیمی )
*******************
ص5
اسب زرد استعاره از پاییز :
اسب زرد آمده است / باز هم در ده ما / می رود او با خشم / ازمیان گل ها (خنده ی آیینه/ مهرپرور )
سکه استعاره از برگ :
....ازمیان عابران فقط / یک درخت زرد پیر / سکه ای به کودک فقیر می دهد. (بربال رنگین کمان/ ملکی )
پروانه استعاره ی مصرحه از نگاه اشک آلود و غمگین :
عاقبت آن نرگس زرد / روح من را با خودش برد / دسته ای پروانه اما/توی چشمم تاب می خورد (آه پونه /کشاورز).
شقایق .گل ها و پروانه ها استعاره ی مصرحه از بچه ها :
ازمیان صف شقا یق ها چکمه ها ی سیاه رد می شد
باز گل ها کشیده می خوردند پر پروانه ها لگد می شد ( یک سبد بوی بهار / علا )
پنبه استعاره از برف :
پنبه روییده جای گل و برگ / برسرشاخه های درختا ن / (شهر خوب آفتاب / ابراهیمی )
جغد استعاره ازهواپیمای دشمن :
ناگهان شبی جغدی / شوم و بدشگون نالید/ شهرمن پریشان شد/ سربه خاک و خون مالید ( خواب خوب / محقق )
نمونه هایی از استعاره ی تبعیه :
یخ زدن خنده = محو و نا پیدا شدن
دل من شد پاییز / دست و پایم یخ زد / در کلاس گل ها / خنده هایم یخ زد ( صدای ساز باران / پوروهاب )
خندیدن استعاره از درخشید ن: آسمان چه زیبا بود / آفتاب می خندید / بر زمین وبرگل ها / جان تازه می بخشید (دنیا چگونه شکل سیب است/خدادوست ).
خندیدن استعاره ی تبعیه از روییدن و جان گرفتن :
یک جوانه ی کوچک / زیر خاک می خندید (به قول پرستو / امین پور ).
کنایه :اصطلاحا به سخنی گفته می شود که دارای دو معنی نزدیک (حقیقی ) و دور (مجازی ) باشد" به طوری که این دو معنی " لازم و ملزوم دیگر باشند تا شخص با کمی دقت به معنی دوم (که لازمه ی معنی اول است ) پی ببرد. (ازاین باغ شرقی – ص 147).
- دست و دل باز بودن : کنایه از سخاوتمند وبخشنده .
درختان – دست و دل باز - / تمام اسکناس برگ ها را / به دست باد دادند ( خانه ی پروانه ها / شعبانی )
- خط و نشون کشیدن : کنایه از تهدید کردن.
گربه سیاهه رفت عقب / پرید رو پشت بومشون / حسنی براش با چوب کشید / روی هوا خط و نشون (حسنی کلاس چنده ؟ / قاسم نیا ).
- دست کسی را گرفتن : کنایه از حمایت کردن کسی.
د ست دزدی را گرفتن بهتر است از دستگیری (تا خدا راهی نیست / کشاورز )
درشعر شاعران کودک و نوجوان هم کم و بیش کنایه به چشم می خورد که البته برای این گروه سنی ساده و قابل فهم اند.
مشت مرا وا می کند: کنایه ازرازو مقصود پنهان کسی را آشکار کردن .و یا دست کسی رو شدن.
ازته دل خنده ای سر می دهم خنده ام مشت مرا وا می کند (پشت یک لبخند/ ملکی )
گل از گل شکفتن :کنایه از شادی فراوان.
پدر بزرگ/ چپق کشید و خنده کرد و قصه گفت / و باغ قصه ناگهان / گل از گلش شکفت .(ترانه ای برای باران /صالحی)
ابرو درهم کشیدن : کنایه از خشم گرفتن و ناراحت شدن .
می گفت: آش ساده پختم / ابروی در هم می کشیدم ( شهر خوب آفتاب / ابراهیمی )
************************************
دوباره شکفته ست گل از گلم / ببین بوی گل می دهد خنده ام ( به قول پرستو / امین پور )
ص6
هرچه باشد او گل است / گل یکی دو پیرهن / بیشتر زغنچه پاره کرده است (به قول پرستو / امین پور)
****************************
دربساط کسی آه نبودن :
بازهم با دست خالی آمدم در بساطم هیچ حتی آه نیست (باز با باران /ملکی)
مشت کسی را باز کردن :
اورا بخندان مثل گل مشت زمین را باز کن ( ترانه ای برای باران / صالحی )
کاسه ی صبر کسی لبریز شدن (شکستن ) :
آسمان / کاسه ی صبرش شکست / گریه کرد. ( اگر کسی بخندد / رهنما )
چشم بر هم زدن :
مثل یک چشم بر هم زدن رفت / بال در بال گنجشک " یک سا ل ( پشت یک لبخند / ملکی )
بازار کسی داغ بودن :
کار تو صبح تا شب / گشتن میان باغ است / در این بهار زیبا / بازار تو چه داغ است ( تنها انار خندید / مزینانی )
چشم در راه بودن :
یتیمان چشم در راهند / کسی در کوچه پیدا نیست (اگر کسی بخندد / رهنما )
پیش پا افتاده بودن و دل کندن :
روی قالی راه رفتن ساده نیست / حرف هایم پیش پا افتاده نیست / اوچطور از قالی اش دل کنده است ...... (بوی گردو های کا ل / کشاورز ) .
مجاز:به کار گیری کلمه ای است که درغیرمعنی حقیقی به کارمی رود.درجمله ای که مجاز وجود دارد حضورقرینه ای لفظی یا معنوی ما نع از اراده ی معنی حقیقی می شود.
قصد رفتن به آسمان کردی چشم ها یت پر از کبوتر شد ( صبح و سیب / سپاهی یونسی )
مجازرا از جهت نوع علاقه به انواع و اقسام تقسیم می کنند . این شگرد ادبی از قدیم الایام تا کنون مورد توجه اد یبان بوده است.واژه ی ربنا مجاز به علاقه ی جزئیه از دعا ست.
خیابان های غمگین فلسطین شمیم ربنا را می شناسند (مهمان کوچک / هنرجو )
" علمای علم بیان دو ویژگی را برای تشخیص مجاز در نظر گرفته اند که آن را از واژگان دیگر در محور هم نشینی کلام متمایز می کند.یکی وجود قرینه ی صارفه و دیگر علاقه یا پیوند بین معنی مجازی و حقیقی است " ( از این باغ شرقی – ص95) .
بسیاری از آرایه های ادبی از جمله مجاز در زبان معمول و متداول کارکرد عادی دارند اما درشعر کارکرد هنری پیدا می کنند. عینکی خورد زمین / سایه ای جیغ کشید (آسمان ریخت زمین / لطف الله )
*************************
میان خیمه بوی گریه پیچید دوباره قلب پاک عمه لرزید ( آیه های آفتاب " عزای نخل ها . مجید ملامحمدی " هنرجو )
مجاز در جای جای شعر کودکان و نوجوانان نیز نقش آفرینی می کند و با اندکی دقت با انواع آن ها رو به رو خواهیم شد .مثلا: دراین بخش از سروده ی محقق " شهر " مجاز به علاقه ی محلیه از مردم شهرآمده است .
ناله در کوچه ها به راه افتاد شهر پیراهن عزا پوشید ( خواب خوب / محقق )
*****************************
عشق مجازا جوجه ها : سینه سرخان می آیند از راه عشق پر می کند لانه ها را ( پشت یک لبخند / ملکی )
آسمان مجازا ابر :
چتر خود را که می گشاید او آسمان تند و تند می بارد ( پونه ها و پروانه ها / شعبان نژاد )
چکمه ها مجازا سربازان دشمن که صاحب چکمه و پوتین اند.
ازمیان صف شقایق ها چکمه های سیاه رد می شد ( یک سبد بوی بهار / علا )
ص7
کشتزار مجازا سبزه :
دوباره در دل بشقاب کشتزار می روید ( شیشه ی آواز / شعبان نژاد )
چترها مجازا عابران ورهگذران کوچه و خیابان :
توی کوچه در خیابان توی پارک چترها احوال پرسی می کنند (لطف الله )
نگاه مجازا چشم :
یک پدر بزرگ / یک نگاه عینکی / جست و جوی رد پا ی کودکی / باد خاطرات را / به شهر عکس های کهنه برده است (پشت کوچه های ابر – نظر آهاری ).
توانایی هر شاعری در گرو به کارگیری تخیل نیرومند" جاندار و پویا ست.وفقدان هریک از آن ها موجب تنزل جوهره ی شعر می شود. درسروده هایی که هیچ نشانه ای از نوآوری و ابتکار در صورخیا ل آن ها نباشد – به ویژه زمانی که خیا ل های تکراری بی حضور عنصرعاطفه خودنمایی کنند- کوچک ترین تاثیری در مخاطب نخواهد داشت. دکتر شفیعی کدکنی می نویسند: " بی گمان کمال ارزش تخیل در بار عاطفی آن است.تخیلی که مجرد باشد تا ازبار عاطفی برخوردار نشود ابد یت نمی یابد. " ( ادوار شعر فارسی / ص90).
آ ن طرف انبوه دشمن/ غرق در فولاد و آهن بود/ این طرف منظومه ی خورشید روشن بود / این طرف هفتاد سیاره / برمدار روشن منظومه می چرخید ( منظومه ی ظهر روز دهم ص8/ امین پور ) .
همان گونه که در پاره ای از منظومه ظهر دهم مشاهده می کنیم " عنصر خیا ل چنا ن با عاطفه در آمیخته که لطا فت و نرمی و صداقت و صمیمیت را کاملا در کلام شاعر احساس می کنیم .پویایی و تحرک " نیرومندی و تازگی صورخیال و مجموعه ی چند عوامل دیگر شعر را تاثیر گذار و ماندگار کرده است. و یا به این دو پاره از شعر ( بچه ها سلام ) توجه کنید :
بچه ها شما که مثل آفتاب با نشا ط و مهربان و روشنید
مثل ساقه های نازک برنج رقص می کنید و موج می زنید
***********
بچه ها شما که خواب تان پر است ازخیال های خوب رنگ رنگ
مثل قهرهای کودکانه پاک مثل لحظه های آشتی قشنگ ( یک سبد بوی بهار / علا )
عواملی مانند سادگی و صمیمیت زبان " روانی کلام " بارعاطفی و صور خیا ل دست به دست هم داده و به شکل قابل ملاحظه ای شعر را نافذ و موثر کرده است . رکن های هما نند ساز تشبیه یعنی آفتاب " ساقه " قهر و لحظه ها ی آشتی برای مخاطبان کاملا شناخته شده " محسوس و ملموسند . دلیل آن هم این است که تشبیهات موجود در شعر" برگرفته از محیط اطراف کودک و نوجوان است و همواره آنان در معرض این پدیده ها هستند و بدون شک برای آن ها قابل تجربه و دست یابی اند.
درخاتمه می توان افزود :1- عنصر خیا ل در شعر کودکان و نوجوانان موجب تقویت ذهن و اندیشه وباعث ایجاد خلاقیت ونوآوری درآن ها می گردد.2- باعث تلطیف روح وروان آن ها می شود.3- ذهن آن ها را ازورطه ی عادت زدگی می رهاند و نگاهی برتر و هنری می بخشد. 4-شناخت عمیق و کافی به آن ها می دهد تا همه چیز را بهتر ببینند.5-تقویت تخیل در این گروه سنی موجب برقراری ارتباط ژرف آن ها باجهان پیرامون شان می شود وبه مخاطبان کمک می کند تا جهان را طور د یگری ببینند و در نتیجه در عالم ذهن به آمال و آرزوهای دور و دراز خود دست یابند. علاوه بر این درک و دریافت متفاوت و تازه ای از دنیای محیط خود داشته باشند.6-عنصر خیا ل این امکان را به وجود می آورد که بین مظاهر طبیعت پیوند بزنند و تناسبات " تشابها ت و تضادهای میان آن ها را بهتر دریابند.وتلاش ذهنی آن هارا به سمتی سوق می دهد که موجب کشف روابط پنهان بین پدیده ها می گردد. سپس زمینه ای برای کودکان و نوجوانان فراهم می کند که بتوانند میان تصاویر ذهنی و عینی ارتباط برقرار کنند.
منا بع و مآ خذ :
1 – پورنامداریان . تقی . سفردرمه . تهران . نگاه . ویراست جدید . 1381
2- سلاجقه. پروین . از این باغ شرقی . تهران . کانون پورش فکری .... چاپ دوم. 1387
3- شفیعی کدکنی . محمد رضا . ادوارشعرفارسی .تهران . سخن . چاپ اول . 1380
ص8
4- قلمرو ادبیات کودکان7 (پیرامون شعرکودک ) . شعبانی . اسدلله . تهران . چاپ اول 1373
- دفترهای شعری که مورد استفاده قرارگرفت :
1- ابراهیمی . جعفر . شهرخوب آفتاب . تهران. سروش 1369
2- .......................آواز پوپک . تهران . کانون پرورش فکری ..... 1372
3- .......................آ سمان ابری نیست . تهران . نهاد هنر و ادبیات 1374
4- ....................... بوی کا ل یا س . تهران . کانون پرورش فکری ..... 1374
5- امین پور. قیصر . به قول پرستو . تهران . زلال . 1375
6- .....................مثل چشمه مثل رود . تهران . سروش 1373
7- .....................منظومه ی ظهر روز دهم . تهران . سروش . 1379
8- پوروهاب . محمود . صدای ساز باران . تهران . کانون پرورش فکری ...... 1378
9- ........................همیشه کسی هست . مشهد . به نشر (آستان قدس رضوی ) . 1384
10- خدا دوست . احمد . دنیا چگونه شکل سیب است . تهران . کانون پرورش فکری . 1375
11- جمعی از شاعران کودک و نوجوان . خدایا تو خوبی . تهران . کانون پرورش فکری ... 1386
12- دولت آبادی . پروین . گل بادام . تهران . کانون پرورش فکری .....1366
13- رجب زاده . شهرام . دوچرخه ها گرانند . تهران . کتاب زمین. 1380
14- رهنما . شاهین . اگر کسی بخندد . تهران . موسسه ی فرهنگی منادی تربیت 1381
15- سپاهی یونسی . عباس علی . صبح و سیب . تهران . قو . 1379
16- شعبان نژاد . افسانه . شیشه ی آواز . تهران . کانون پرورش فکری ..... 1374
17- .........................پونه ها و پروانه ها . تهران . سروش . 1369
18- ........................جشن گنجشک ها. هران . کانون پرورش فکری .... 1374
19- شعبانی . اسد الله . آواز توکا . تهران . فردا . 1376
20- .................... پروانه و گل سر . تهران . کانون پرورش فکری...... 1372
21- .................... خانه ی پروانه ها . تهران مدرسه 1374
22- صالحی . آتوسا . ترانه ای برای باران . تهران . سروش 1377
23- علا . افشین . یک سبد بوی بهار . تهران . افق . 1374
24-.................خاطرات مه گرفته . تهران . کنون پرورش فکری ..... 1379
25- قاسم نیا . شکوه . حسنی کلاس چنده ؟ . تهران . پیدایش . 1379
26- کشاورز. ناصر. آه پونه . تهران . کانون پرورش فکری .... 1376
27- .................... بوی گردوهای کال . تهران کانون پرورش فکری .... 1376
28- .....................قایق کاغذی . . رویش 1373
29- .....................تا خدا راهی نیست . تهران . کتاب های بنفشه (قدیانی ) 1380
30- .....................تلخ و شیرین . تهران . کتاب ها ی پروانه ( به نشر ) 1385
31- لطف الله . داوود . احوال پرسی چتر ها . تهران . زلال 1375
32- ..................... آسمان ریخت زمین . مشهد . به نشر ( آستان قدس رضوی ) .1382
33- ملامحمدی . معصومه . دریا به رنگ مهتا ب . مشهد . به نشر (آستان قدس رضوی ) .1381
34- مزینانی. محمد کاظم . تنها انار خندید . تهران . کانون پرورش فکری .... 1374
35- مهرپرور . ملیحه . خنده ی آیینه .تهران . کانون پرورش فکری .... 1376
36- ملکی . بیوک . ازهوای صبح . تهران . سروش 1376
37- ..................بر بال رنگین کمان .تهران . سروش 1370
38- ..................باز با باران . هران . کانون پرورش فکری .... 1385
39- ................. پشت یک لبخند . تهران . بنفشه (قدیانی ) . 1374
ص9
40- محقق . جواد . خواب خوب . تهران . کانون پرورش فکری . 1381
41- هنرجو. حمید . آیه ها ی آفتاب ( عزای نخل ها/ ملامحمدی. مجید ) قم . دفترتبلیغات اسلامی حوزه ی علمیه . 1375
42- ................. اسم تو یعنی بهار . مشهد. به نشر( آستان قدس رضوی ). 1384
43- .................. مهمان کوچک . تهران . تربیت . 1378
44- نظرآهاری . عرفان . پشت کوچه های ابر . تهران . نیستان . 1376
45- نیک طلب . بابک . پیشواز روشنی . تهران . زلال . 1373
پایان یافت . 14/4/1391