X
تبلیغات
محسن اعلا - بررسی اسامی دفترهای شعر شاعران کودک و نوجوان
چشم من آوازمی خواهد

ص 1

شعر کودک و نوجوان

بررسی اسامی دفترهای شعر شاعران کودک و نوجوان

از: محسن اعلا "دبیر ادبیات فارسی دبیرستان های نور مازندران

چکیده:تلاش ما در این نوشته بر آن است که با ارائه ی نمونه هایی به بررسی و تحلیل نام ها و اسامی مجموعه های اشعارشاعران کودک و نوجوان بپردازیم وتاثیر نام مناسب برمخاطبان شعر وگرایش آنان را نسبت به اثر ادبی بنمایانیم.

کلیدواژه ها :شعرکودک و نوجوان" نام مناسب مجموعه های شعر " ابزارهای بیانی و بدیعی " تصرف در واحد سنجش.

مقدمه :بدون شک ادبیات کودک ونوجوان یکی از شاخه های مهم و ضروری ادبیات بزرگسالان به شمار می آید. اگربه این شاخه ی ادبی به نحو شایسته ای توجه نشده "نفوذ خودکامانه و خودبینانه ی ادبیات بزرگسالانه است.که هرگونه فرصت بروز را ازآن گرفته بود. البته خوش بختانه دردوسه دهه ی اخیرکوشش هایی از سوی متولیان این نوع ادبی صورت گرفته که زمینه ی خودنمایی و استقلال آن را به تدریج فراهم خواهدآورد.

چنان چه ادبیات ویژه ی این گروه سنی پربار و غنی باشد" علاوه بر ایجاد رغبت در آن ها "بسترمناسبی درکودکان و نوجوانان فراهم می کند تا آنان با نگاهی ژرف و عمیق تر به سراغ ادبیات پربارما رفته دستاورد های ارزشمندی عاید آن ها گردد. متن مقاله: اگر به اسامی بعضی از داستان ها " اشعار و نوشته ها دقت کنیم " چون در ساختمان آن ها یکی از ابزارهای هنری و ادبی به کار رفته توجه مارا به خود جلب می کنند. مثلا " مفلس کیمیا فروش " از دکتر شفیعی کدکنی . این عنوان " زیبایی خود را مدیون آرایه ای است که به آن متناقض نما می گوییم.

با اندکی تامل دراین ترکیب زیبا در می یابیم که به دو ویژگی و صفت بارز شاعر سدده ی ششم هجری " انوری اشاره می کند . انوری ازیک سو چون با شعر کمر به خدمت سلاطین عصر خود بسته مفلس است. وازسوی دیگر چون درشعر " توانایی و استعداد شگرفی از خود نشان می دهد کیمیا فروش (فروشنده ی شعر به درباریان ) است.

با این توضیح کاملا روشن است که نام مناسب برای اثر بسیار مهم و ضروری است.زیرا منظور نویسنده یا شاعر را می تواند به خوبی برساند ضمنا خواننده نیز با دیدن عنوان اثر تاحدی ازمحتوا و فضای آن آگاهی یابد وبه مطالعه ی آن تمایل بیش تری نشان دهد.

کتاب زبان فارسی (2) دوره ی متوسطه راه هایی جهت انتخاب نام مناسب برای کتاب ها و نوشته ها پیش نهاد می کند که ما در این جا به برخی از آن ها اشاره می کنیم و سپس به عناوین دفترهای شعر شاعران کودک و نوجوان می پردازیم :

1-استفاده از آیات قرآنی : نون والقلم ( جلال آل احمد) " تنفس صبح ( قیصر امین پور ) .

2- برگرفته از شعر شاعران : بحر در کوزه ( عبدالحسین زرین کوب ) " چون سبوی تشنه ( محمد جعفر یاحقی ) .

3- برگرفته از ضرب المثل ها " ترکیبات پارادوکسی ( متناقض نما و تضاد ) : ازماست که بر ماست ( جمال زاده ) " خفتگان بیدار ( محمد سعید بهمن پور ) " آزادی مجسمه ( اسلامی ندوشن ) .

در این جا بی مناسبت نیست که نگاهی به اسامی و نام های مجموعه های شعر شاعران کودک و نوجوان بیندازیم که صاحبان آثار با کمک آ رایه های بیانی و بدیعی نام های زیبنده و نغزی بر مجموعه اشعارشان نهاده اند.

آواز های روشن ( سراینده : محمود پور وهاب ) : این شاعر با استفاده از آرایه ی حس آمیزی عنوانی شاعرانه و زیبا به کتابش داده است.

می دانیم که چنان چه دو یا چند حس را درهم آمیزند " این آرایه تجلی می یابد . نظیر : ( چهره ی نمکین ) که آن را از رهگذر حس بینایی و چشایی ادراک می کنیم. پوروهاب دو حس شنوایی ( آ واز ) و بینایی ( روشن ) را در هم آمیخته و از راه ایجاد حس آمیزی ترکیب " آوازهای روشن " را برای عنوان کتاب خود برگزیده است.

آ وازهای روشن من " افسوس // در کوره راه سبز بر جا می ماند .

نمونه های دیگر از حس آ میزی که نام مجموعه اشعار قرار گرفته اند:

صدای سبز (حسین احمدی ) : شنوایی + بینایی

چکه ای آ واز " تکه ای مهتاب ( ناصر کشاورز ) : چکیدن که مربوط به مایعات است به آ واز که شنیدنی است نسبت داده شده .

آواز های ارغوانی ( تقی متقی ) : شنیدنی + دیدنی

سایه های خیس ( ملیحه مهرپرور ) : دیدنی + لامسه

شیشه ی آ واز ( سراینده : افسانه ی شعبان نژاد ): این شاعر به یاری تشبیه نامی جذاب و دل پذیر برای دفتر اشعارش برگزید. می دانیم که تشبیه نوعی همانندسازی میان دوچیز یا ادعای همانندی بین آن هاست . تشبیه از یک سو به دو صورت و ساخت اضافی ( باغ دل ) و غیراضافی ( دلم کبوتری تیز پرواز است.) ظاهر می شود.در ترکیب اضافی ِ ( شیشه ی آ واز ) شاعر آواز را در عالم خیال شاعرانه اش به

شیشه مانند می کند و صفت مشترک میان آن دو را نازکی و شکنندگی می داند.

به دست سرد سرما باردیگر // شکسته شیشه ی آوازهایش .

از جمله کتاب هایی که نام آ ن ها به صورت اضافه ی تشبیهی ( ترکیب اضافی) آمده : ( شهر خوب آفتاب ) از جعفر ابراهیمی و ( سکه ی گرد خورشید ) از محمد علیمحمدی است که به ترتیب آفتاب به شهر خوب و خورشید به سکه مانند شده است.

نمونه هایی دیگر از اسامی مجموعه اشعار که با تشبیه زیب و زیور یافته اند:

 

ص2

 

 

 

باغ ستاره ها ( محمود کیانوش) // پشت کوچه های ابر ( عرفان نظر آهاری ) // قالی رنگین کمان (جعفر ابراهیمی ) // چتری از گلبر گ ها ( افسانه شعبان نژاد )// باغ مهربانی ها ( مصطفی رحمان دوست ) // چراغ شکوفه ها ( اسدالله شعبانی ) // باغ سبز شعرها ( جعفر ابراهیمی) //مثل چشمه مثل رود ( قیصر امین پور ).

بربا ل رنگین کمان ( سراینده : بیوک ملکی ): بنیاد این اسم براستعاره است. اساس استعاره را ازیک سو تشبیه تشکیل می دهد. استعاره " جان بخشیدن به اشیا و چیزهای بی جان است. اگر حالات و رفتارهای انسان را به پدیده های اطراف و اکناف خود نسبت دهیم " از استعاره استفاده کرده ایم.به عبارت دیگر " انتساب یکی از ویژگی های موجود زنده به غیر آن استعاره نامیده می شود.

ملکی در عالم خیال خود رنگین کمان را به شکل پرنده ای تصور می کند که با ل هایش را در اوج آسمان از دو سوباز می کند. دراین استعاره یکی از طرفین تشبیه ( مشبه به = پرنده ) محذوف است و یکی از نشانه های آن ( با ل ) همراه دیگرتشبیه ( مشبه ) می آید.

نشانه ی مشبه به (بال) + مشبه ( رنگین کمان ) = استعاره// - مشبه به محذوف = پرنده.

کتاب دیگری که نام آن بر پایه ی استعاره است " خنده ی آیینه " ( ملیحه ی مهر پرور) نام دارد. این شاعر خندیدن را که یکی از خصوصیات بارز انسان ها ست به آ یینه نسبت می دهد.

نمونه هایی دیگر ازاسامی کتاب ها که بنیادی استعاری دارند: لبخند شبنم ها ( جعفر ابراهیمی ) // با اجازه ی بهار ( آتوسا صالحی ) // سوار بال نسیم ( محمد علی دهقانی ) // آه ِ پونه (ناصر کشاورز ) // چتر گل ( مهری ماهوتی ) // ساز شاخه ها ( اسدالله شعبانی ) // شکوفه های شعر ( جعفر ابراهیمی ) // صدای ساز باران ( محمود پوروهاب ) // پچ پچ ِ پروانه ها ( مرتضی دهقان ) // برگونه های ماه ( ضیا ء الدین شفیعی ) // جشن جوانه ها ( اسدلله شعبانی ).

استعاره ای که در سطر های پیشین از آن گفته شد از نوع استعاره ی مکنیه و نیز تشخیص ( personification) است. علاوه بر این

شاعران کودک و نوجوان گاهی با کمک استعاره ی مصرحه و نیز استعاره ی تبعیه نام درخور وشایسته ای بردفتر اشعار خود می نهند .

مثلا : صد دانه یاقوت ( مصطفی رحمان دوست ) . یاقوت استعاره ی مصرحه از دانه های سرخ اناراست.// تنها انار خندید ( محمد کاظم مزینانی) دراین جا " خندید " استعاره ی تبعیه از شکاف ِ پوسته ی انار است که پس از رسیدن ترک برمی دارد.

احوال پرسی چتر ها ( سروده ی داوود لطف الله ) : سراینده ی این مجموعه به یاری آرایه ی مجاز نام مناسب و دقیقی بر آن گذاشته است. مجاز در ادبیات " واژه ای است که در غیر معنی واقعی و حقیقی خود به کار می رود.در جمله ای که این آرایه وجود دارد " نشانه ای

ما را ازدریافت معنی حقیقی واژه باز می دارد. مثلا : منظور از ( شهر ) در جمله ی ( شهر در خواب است.) مردم شهر است نه خود ِ شهر.

سهرا ب سپهری در بخشی از شعرش چنین می آورد: ( میوه ها آواز می خوانند ) همه ی ما می دانیم که میوه ها در عالم واقعیت آ واز نمی خوانند . ما به کمک فعل ِ " می خوانند " که یک نشانه است به معنی مجازی ( میوه ها ) پی می بریم. منظور سپهری در جمله ی اخیر

( میوه فرو ش ) است که با صدای بلند مردم را به خریدن میوه فرا می خواند. میوه ها مجاز به علاقه ی مجاورت است.

با این توضیح در می یابیم که مقصود لطف الله از (چتر ها ) در ( احوال پرسی چترها ) مجازا همان عابرانی هستند که در یک روز

بارانی با چتر از کنار هم می گذرند وبه یک دیگر سلام می گویند و احوال پرسی می کنند.در واقع مجاورت و نزدیکی آدم ها ( چتر ها )

زمینه ی ایجا د این آ رایه گردیده است.

توی کوچه " در خیابان " توی پارک چتر ها احوال پرسی می کنند (لطف الله)

نمونه ای دیگر از مجاز : پر از پرنده ام ( پروانه ی پارسا ) : پرنده مجازا پرواز یا رهایی و آ زادی .

یک کا سه شبنم ( افسانه شعبا ن نژاد ) _ یک سبد بوی بهار ( افشین علا ) : پیش از هرگونه توضیح درباره ی عناوین این دو مجموعه " شرح و بسط درباره ی واحد های شمارش ( وابسته های عددی " ممیز ) را ضروری می دانم . واحد های شمارش همان گونه که از نامش پیداست " برای شمارش تعداد یک چیز یا اندازه و وزن آن به کار می رود.و برای آن " اسمی می آید که وابسته ی عدد است که آن عدد واحد آن اسم (چیز ) رابرای ما مشخص و معین می کند. مثلا: یک دستگاه تلویزیون . دوکیلو سیب .دراین دو ترکیب " واحد و میزان سیب و تلویزیون با ( دستگاه و کیلو ) مشخص شده است. بنابر این " این نوع ترکیبات و واحدهای شمارش مربوط به هر کدام برای

همه ی فارسی زبانان شناخته شده اند.

عدد + وابسته ی عدد + اسم = دو تخته پتو

شاعران برای آن که شعرشان برجستگی هنری پیدا کند و زبان سروده ی آن ها به جوهره ی شعر نزدیک شود " در واحد های شمارش و سنجش تغییراتی می دهند که می توان آن را " تصرف در واحد سنجش " determiner)) خواند.این نکته در سبک شناسی شعربسیار حا ئز اهمیت است. زیرا که این عمل عدول از نرم و هنجار زبان معمول و متعارف است و باعث تشخص زبانی شعر می شود.

ص3

 

 

 

 

این گونه تصرف هرچند در ادوار متعدد شعر فارسی به چشم می خورد کاربرد آن در سبک هندی به ویژه در شعر امثال صائب و بیدل

بسامد بالایی دارد و از مختصات شعر آنان محسوب می شود. فی المثل : یک بیابان لاله // یک دیر ایمان // یک دهن خنده// یک مژه خواب//

یک گلستان داغ // یک شهر فتنه .

در هر زبان " قوانین و قواعدی وجود دارد که دسته ای از آن ها برای شاعر دست و پا گیر است . بنا بر این شاعر تا حد امکان تعدادی از قید و بند های زبان را کنار می گذارد ویا تغییراتی در آن ها ایجاد می کند تا از این رهگذر حرف های شاعرانه اش را راحت تر

و آن طور که شعر به او فرمان می دهد " بزند .طبیعتا در این راه شاعر علیه هنجارهای زبان می تازد.به قول دکترشمیسا " شاعران کسانی هستند که معمولاعلیه حکومت زبان طغیان می کنند ونوعا با جبرآن سرناسازگاری دارند. طغیان آنان گاه حریم را می شکند وراه های خاص

خروج علیه حاکمیت زبان را به این و آن می آموزد".( کتاب ماه ص7 ) شاعرچنان انقلابی در ساختار زبانی و نحوی شعر برپا می کند که ذهن های موروثی وعادت زده را در هم می شکند سرانجام دست به عادت شکنی وآشنایی زدایی می زند این عامل علاوه برجلب توجه

خواننده و تشخص زبانی " موجبات التذاذ هنری را در مخاطب نوطلب فراهم می کند.

پرواضح است که شکستن ِ به جا و به موقع هنجارهای زبان موجب حیثیت و شخصیت زبان می شود و نتبجتا مفاهیم ذهنی و تصاویر شعری را تاثیر گذارتر و ملموس تر می سازد. تصرف در واحد سنجش و شمارش اگر مبتکرانه و خلاقانه باشد" قابلیت ولیاقت شعر فزونی

می یابدو افراد صاحب ذوق آن را بیش تر می پسندند.

دو پرستو آواز // دو کبوتر پرواز

عدد + وابسته ی عددی ( واحد شمارش ) + اسم

دو + پرستو + آواز // دو + کبوتر + پرواز

با این توضیح " به دو نام ( یک کاسه شبنم ) و ( یک سبد بوی بهار ) می پردازیم : در زبان روزمره جای شگفتی نیست اگر کسی ترکیباتی از قبیل یک کاسه آش ویا یک کاسه پرتقال را به زبان بیاورد. چون این نوع ساخت ها دربین مردم مرسوم و شناخته شده است. ضمنا از بس مورد استفاده ی آن ها بوده " شکل قالبی و کلیشه به خود گرفته است. علاوه بر این " پذیرش آن ها آسان است. حال آ ن که در ترکیبات ( یک کاسه شبنم ) و( یک سبد بوی بهار ) تصرفاتی صورت گرفته که خالی از اغراق و هنرنمایی نیست . ازاین رو

جلب توجه می کنند.

شعبان نژاد در عالم خیال خود " ( شبنم ) را جایگزین ( آش) و علا ( بوی بهار ) را جانشین (پرتقال ) کرده تا میزان و مقدار شبنم و بوی بهار برای مخاطبان شعر قابل حس و سنجش باشد. این گونه شگرد های هنری و ادبی طبیعتا می تواند احساس خوشایندی درمخاطب به وجود آ ورد واو لذت بیش تری از این تصویر های شاعرانه ببرد:

یک سبد خنده به دستش بدهم هرکجا می رود آ ن را ببرد ( شعبان نژاد )

***************

یک کاسه شبنم جمع کردم با غ گلم را آ ب دادم ( شعبان نژاد )

نمونه های دیگری از این گونه تصرفات در واحد سنجش ( وابسته ی عددی )که البته از نوع معتدل ترند : یک آسمان گنجشک ( محمد حسین محمدی) // یک عالم پروانه ( افشین علا ) .

تلخ و شیرین (ناصر کشاورز): سراینده ی این مجموعه شعر هم با کمک آرایه ی تضاد نامی جالب و متناسب با دنیای مخاطب بردفترشعرخود نهاده است. کنارهم قرار دادن دو مزه ی تلخ و شیرین که کاملا برای کودکان و نوجوانان محسوس است " پیش روی آن ها

جهانی از تضاد ها را ترسیم می کند و به آنان می آموزد که در این دنیا همه چیز با ضد خود آن شناخته می شود.

دراین جا باید افزود که اگر این انتخاب مناسب نام برای مجموعه های اشعار با وزن و آهنگ درآمیخته باشد " زیبایی و تاثیر آن دوچندان می شود. نمونه هایی از نام های دفترهای شعر که وزن و آهنگ دارند: پشت کوچه های ابر - خواب ناز غنچه ها - مثل چشمه مثل رود - با اجازه ی بهار- شهر خوب آفتاب ( همه بروزن فاعلات فاعلن ) // یک سبد بوی بهار- قالی رنگین کمان ( بروزن فاعلاتن فاعلن )//باغ مهربانی ها ( فاعلات مفعولن )// برگونه های ماه ( مفعول فاعلن )//تنها انار خندید ( مستفعلن فعولن )// گل لبخند و سلام ( فعلاتن فعلن )// شیشه ی آواز- سایه های خیس ( فاعلاتن فاع ) .

درخاتمه نتیجه می گیریم که انتخاب نام مناسب وآهنگین می تواند: 1- تاثیرگذار باشد. 2- در خواننده ایجاد رغبت و تمایل برای مطالعه ی شعر کند.3- عنوان شایسته می تواند تا حد ی بیانگر محتوا و فضای اثر باشد. 4- انتخاب نام دقیق تحسین خواننده را نسبت به شاعر یا نویسنده بر می انگیزاند. 5- برگزیدن اسم شاعرانه و ادبی برای اثر سبب التذاذ هنری می شود.

 

ص4

 

منابع ومآ خذ :

  1. ابراهیمی . جعفر . لبخند شبنم ها . تهران . مدرسه . 1372
  2. ----------------.باغ سبز شعرها . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1365
  3. ----------------. قالی رنگین کمان . تهران . مدرسه . 1372
  4. ----------------. شهر خوب آفتاب . تهران . سروش . 1369
  5. ----------------. شکوفه های شعر. تهران . کتاب های شکوفه. 1377
  6. احمدی . حسین . صدای سبز . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1376
  7. ا مین پور . قیصر. مثل چشمه مثل رود . تهران . سروش . 1368
  8. پارسا . پروانه . پر از پرنده ام . تهران . سروش . 1379
  9. پوروهاب . محمود . صدای ساز باران . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1378
  10. -----------------. آ وازهای روشن . تهران . حوزه ی هنری . 1373
  11. حمزه ای .رودابه . کلبه ی کوچک شاپرک ها . تهران . سروش . ؟
  12. دهقان آزاد . مرتضی . پچ پچ پروانه ها . تهران . تربیت . 1377
  13. دهقانی . محمد علی . سوار با ل نسیم . تهران . زلال . 1372
  14. رحمان دوست . مصطفی . باغ مهربانی ها . تهران . سازمان پژ وهش و برنامه ریزی آموزشی . 1367
  15. -----------------------. گل لبخند و سلام . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1379
  16. -----------------------. صد دانه یا قوت . تهران . محراب قلم . 1368
  17. -----------------------. چشمه ی نور .تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1363
  18. سلا جقه . پروین . از این باغ شرقی . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . چاپ دوم . 1387
  19. شعبانی . اسدالله . پولک ماه . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1375
  20. --------------. ساز شاخه ها . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1374
  21. -------------. جشن جوانه ها . تهران . مدرسه . 1370

22 -شعبان نژاد . افسانه . چتری از گلبرگ ها . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1372

23 -----------------. شیشه ی آ واز . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان .1374

24------------------. یک کاسه شبنم . تهران . مدرسه . 1370

25- شفیعی . ضیا ء الدین . برگونه های ماه . حوزه ی هنری . 1376

26- شفیعی کدکنی . محمد رضا . شا عرآینه ها . تهران . آگاه .چاپ اول . 1366

27- شمیسا . سیروس . باب استثنا درسعدی . کتاب ماه . سال اول . شماره ی هشتم . 30/3/1377

28- صالحی . آ توسا . با اجازه ی بهار . تهران . نقطه . 1375

29 – علا . افشین . نسیم دختر باد . تهران . قدیانی ( بنفشه ) . 1377

30 – ------------. یک عالم پروانه . تهران . رویش . 1373

31---------------. یک سبد بوی بهار . تهران . افق .1374

32- علی محمدی . محمد . سکه ی گرد خورشید . تهران . برگ . 1369

33- قهرمان . محمد . برگزیده ی اشعار صائب و ...... تهران . سمت . چاپ دوم . 1381

34- کشاورز. نا صر .چکه ای آ واز چکه ای مهتاب . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1373

35-----------------. تلخ و شیرین . مشهد . به نشر ( انتشارات آ ستان قدس رضوی ). 1385

36- ---------------. آه ِ پونه . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1376

37 – کیا نوش . محمود . باغ ستاره ها . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1370

38- لطف الله . داوود . احوال پرسی چترها . تهران . زلال . 1375

39- ما هوتی . مهری . چترگل . تهران . حوزه ی هنری . 1375

40- ----------------. خواب ناز غنچه ها . تهران . حوزه ی هنری . 1373

41 – متقی . تقی . آ واز ها ارغوانی . تهران . سروش . 1379

42- مزینانی . محمد کا ظم . تنها انار خندید . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1374

43 – محمدی . محمد حسین . یک آ سمان گنجشک . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1382

44 – ملا محمدی . مجید . آ واز باران .تهران . قو . 1378

45- ملکی . بیوک . بر با ل رنگین کمان . تهران . سروش . 1370

46- مهرپرور . ملیحه . خنده ی آ یینه . تهران . کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان . 1373

47- ----------------. سایه های خیس . تهران . سروش . 1380

48- نظرآهاری . عرفان . پشت کوچه های ابر . تهران . نیستان . 1376

+ نوشته شده در  جمعه 1391/05/06ساعت 5:40  توسط محسن اعلا  |